لہور دے غیر مسلم فقیر تے سادھو

اشرف شریف

لہور دے بارے سب توں پرانی دستاویز حدود عالم اے۔ ا ندازا اے کہ ایہ 982 عیسوی وچ لکھی گئی۔ 1927 وچ ایہ مسودہ ولادی میر فیڈووچ مائنورسکی نے انگریزی وچ ترجمہ کر دتا۔ ایہ دستاویز لہور توں چھپی تے ایہدا نسخہ برٹش میوزیم وچ موجود اے۔ ایہ دستاویز دسدی اے کہ لہور اک چھوٹا جیہا شہر اے جتھے متاثرکن عمارتاں والے مندر وڈیاں وڈیاں مارکیٹاں تے وسیع باغات نیں۔ ایس کتاب وچ اجہی دو منڈیاں دا ذکر اے جہناں دے دوالے آبادی ودھ رہی سی۔ لہور دی موجودگی دا اندازہ چارہزار ورھے دا لایا جا سکدا اے پر ثبوتاں توں ایہدا وجود گھٹ توں گھٹ دو ہزار سال پرانا بڑی سہولت نال قرار دتا جا سکدا اے۔
لہور دے بارے فارسی زبان وچ سب توں قدیم حوالے حضرت سید علی ہجویری داتا گنج بخش دی کتاب کشف المحجوب تے دوجیاں کتاباں توں ملدے نیں۔ لہور وچ ہندو’ جین’ مسلمان’ سکھ تے انگریز دور دے حکمراناں تے نامور ب ندیاں دے نال نال فقیراں’ درویشاں’ مہنتاں’ سادھوئواں’ بھگتاں تے اولیاء کرام دیاں ان گنت یادگاراں موجود سن۔ لہور دے آثار تے کم کردے ہوئے میرے سامنے کئی طرح دے فقیراں دے گروہ بطور حوالا آئے۔ احساس ہویا کہ صرف عمارتاں تے حکمران ای تے تریخ نہیں ہوندے عام بندہ وی تریخ ہوندا اے۔ پورا قدیم ہندوستان سینکڑوں قسم دے سادھوئواں’ سنتاں’ جوگیاں’ رشیاں تے مہنتاں دے گروہواں تے فرقیاں نال بھریا ہویا سی۔ مسلم صوفیا دا رہن سہن سارے ہندو سادھوئواں وانگوں تے نہیں سی پر لوکاں نال قربت لئی کئی مسلم فقیراں نے اوہو روپ بھر لیا جو ہندو فقیراں نے اپنایا سی۔ لہور اک وڈا شہر سی آزادی دے ویلے ایتھوں دی 40 فیصد توں ودھ آبادی ہندوئواں تے سکھاں تے مشتمل سی۔ بہت سارے جین آباد سن کنیہالال اوہ آخری مورخ اے جنہے قدیم لہور دی ہندو نشانیاں نوں ویکھیا۔ اوہدے مطابق مسجد وزیرخان دے سامنے شمال ول اک شوالا باوا ٹھاکر دے ناں توں مشہور اے۔ ایتھے سدھوئواں لئی کئی کوٹھڑیاں سن۔ اک بوہڑ تے دوجا پیپل دا رُکھ سی۔
لہور دے بازار حسن دے مشرق ول شوالا اگناتھ مشر دا مہنت سندرناتھ جوگی سی۔ ٹبی محلہ وچ راجہ سوچیت سنگھ دی حویلی دے مشرق ول شوالا ٹبی والا سی۔ ایہ وی لہور دی آبادی دے وقت دا مندر سی۔ ایہدا نگران بسنت گر سنیاسی چیلہ منگل گر سی۔ ایتھے بسنت گر دے دوجے چیلے سادھو وی رہندے سن۔ محلہ وچھووالی وچ سربازار مغرب ول ٹھاکر دوارہ جوالادئی سی۔ اوہدا نگران سالک رام بیراگی سی۔ فیر مایا رام مہنت بنیا۔ محلہ وچھووالی وچ بھیروجی دا استھان سی۔ اوہدا خدمت گار بیرسدھ سنادھ ناتھ چیلہ باوالہرناتھ سی۔ ہندوئواں وچ فقیراں تے سادھوئواں دے وکھووکھ پنتھ ہوندے نیں۔ پنتھ نوں مکتبہ فکر مسلک فرقہ یاں مذہب سمجھیا جا سکدا اے۔ کجھ ہندو جوگی یاں سادھوئواں نے مسلماناں نوں وی اپنا چیلا بنایا تے اپنے پنتھ دی فکر نوں مسلماناں دے مذہبی تصورات دے نیڑے رکھیا ۔ بہرحال ایہ ہندو فقیراں دے اثرات نیں جہناں نوں کئی وار اسلامی تصوف دے نال جوڑیا جاندا اے۔ کٹھن ریاضتاں خواجہ پیا کی دلہن بننا سارے جسم دے وال کٹن دا اسلام وچ کوئی تصور نہیں۔ ہندو پنتھ بن دے تے مٹدے رہے۔ کئی پنتھ انسانی گوشت کھاندے سن ایس لئی انگریز نے اوہناں تے سختی کیتی تے ایہ ختم ہو گئے۔
لہور وچ دائود پنتھی فقیراں دا کافی اثر رہیا اے۔ دائود اک درویش سی اوہنے اپنا پنتھ بنایا۔ اوہدے چیلے قشقہ تے کتھی رکھدے۔ اوہ چیلیاں نوں اپنے کلام دا ورد کرن دی تلقین کردا جہدے وچ عبادت تے معرفت دا ذکر اے۔ ایس پنتھ دے لوک ٹوپی تے جبہ بیراگیاں وانگوں پاندے نیں۔ ایہدے وچ شامل ہون والے کافی عام لوک تے فقراء ہوندے نیں۔ چھجو بھگت د ے بعد اوہدی سمادھی دے نگران دائود پنتھیے ای سن۔ جوگی پنتھ نوں مہادیو نے جاری کیتا۔ جہلم دے کول ٹلہ جوگیاں اوہدا مرکز اے۔ ٹلہ جوگیاں تن ہزار ورھے تک جوگیاں دا روحانی مرکز رہیا۔ آزادی دے کئی مہینے بعد اوہدے تے رہن والے سینکڑوں ہندو جوگی بھارت ٹر گئے۔ پورن بھگت تے ہیررانجھا دیاں داستاناں وچ بالناتھ جوگی دا ذکر آندا اے۔ گورکھ ناتھ مچھندر نے جوگ دے ضابطے وضع کیتے جہناں دے مطابق کن وچ والی پائی جاندی اے۔ سارے بدن تے مٹی ملی جاندی اے۔ گیروا لباس پاندے نیں۔ بھیک منگدے نیں۔ لہور وچ اندرون فصیل تے اچھرہ وچ بھیرو ناتھ تے ہنومان دے مندراں دی دیکھ بھال ایہو جوگی کردے۔ ایس پنتھ وچ مسلمان وی پائے جاندے نیں۔
شاہی قلعہ دی شمالی کندھ جو اقبال پارک دے نال لگدی اے اوتھے باوا جھینگرشاہ المشہور ستھرے شاہ دی سمادھی اے۔ جھینگر شاہ ستھرا اورنگزیب عالمگیر دے دور وچ لہور دا صاحب کمال فقیر سی۔ ہندو اوہدا احترام کردے۔ ایہ ستھرے شاہی فقیراں دے سلسلے دا بانی اے۔ کنیہالال دے مطابق اوہدے زمانے وچ ہزاراں ستھرے شاہی فقیر لہور تے پنجاب دے دوجے علاقیاں وچ گدائی کردے پھردے سن۔ جھینگرشاہ ستھرا گروہ ہر رائے دا چیلہ سی۔ اوہ سارے ہندوستان وچ پھردا۔ اورنگزیب نے ہر شہر وچ فی دکان اک پیسہ ستھرے شاہ دا مقرر کر رکھیا سی۔ جھینگر شاہ لہور دا باشندہ سی تے ایتھے اوہدی وفات ہوئی۔ اوہدی سمادھی قلعہ دے بالکل نال اے۔ کئی واری انگریز دور وچ اوہنوں ڈھان دا سوچیا گیا کہ سمادھی دے احاطے وچ موجود تناور رُکھاں توں قلعے وچ وڑیا جا سکدا سی پر لوکاں دے جذبات مجروح ہون دے ڈر توں انج نہ کیتا گیا۔ (جاری اے)