شفاء الملک حکیم محمد حسن قرشی انسانی عظمت دا پیکر

بزرگوار حکیم محمد حسن قرشی صاحب دا تعلق دین نال گہرا شغف رکھن والے خاندان نال سی۔ اوہناں نے حصول دین دے نال نال دنیاوی تعلیم وی حاصل کیتی تے رجحان طبع دے مطابق دہلی طبیہ کالج وچ داخلہ لیتا۔ مسیح الملک حکیم محمد اجمل خان صاحب دا زمانہ سی جہناں دی شہرت برصغیر توں نکل کے انگلینڈ تے دُوجے یورپی ملکاں تک پھیل چکی سی۔ ایس دے علاوہ دہلی دے دُوجے مشہور حکمان خانداناں دے چشم و چراغ اوہناں دے ہم عصر سن۔ اپنی اپنی قابلیت دے جوہر وکھا کے داد تحسین حاصل کر رہے سن۔
طبیہ کالج دہلی دے استاداں دا سٹاف وی نامور اطبا اتے مشتمل سی۔ قرشی صاحب نے کالج دے زمانے وچ وی نمایاں کامیابی حاصل کیتی سی تے اوہدے مگروں قیام دہلی دے دوران انج دے ماحول وچ یکتائے روزگار دے علم وفن توں استفادہ کرن دے موقعے فراہم ہوئے۔ طب یونانی دے رموز نوں نظر عمیق مطالعہ کرن تے کامل رہنمایان فن دے تجربیاں توں تشخیص امراض دے فن وچ عملی طور تے مشاہدیاں دے گراں قدر تے نادر موقعے ہتھ آئے۔ مسیح الملک صاحب دے ممبئی دے کجھ بارسوخ احباب دا تقاضا سی کہ اوہناں نوں طب یونانی توں مستفید ہون لئی دہلی دی مسافت طے کرن دے بجائے ممبئی وچ مناسب سہولتاں مہیا کیتیاں جان۔ مسیح الملک دی نظر انتخاب قرشی صاحب اتے پئی تے اوہناں نوں مشورہ دتا کہ اوہ ممبئی چلے جان تے مناسب انتظامات دے سلسلے وچ کجھ تعارفی خطوط احباب دے نام تحریر کر دتے۔ ممبئی وچ اک عرصہ تک قرشی صاحب نے کامیاب پریکٹس کیتی تے اک طبیہ کالج وی قائم کیتا ۔ جہڑے پرنسپل دی حیثیت نال فرائض انجام دیندے رہے لیکن قدرت نے طب اسلامی نوں اوہناں دے ہتھیں خطہ پنجاب وچ پروان چڑھانا سی ایس لئی وطن دی محبت تے پنجاب وچ طب یونانی دے فروغ دا جذبہ تہانوں کشاں کشاں لہور لے آیا۔
اگرچہ قرشی صاحب دی زندگی بہت زیادہ مصروف سی۔ مطالعہ تصنیف تے تالیف’ اشاعت ماہنامہ مشیر الاطباء تے مریضاں نوں مطب دے اوقات وچ باقاعدہ ویلا دینا لیکن ایہناں مصروفیات دے باوجود طب یونانی دی ترقی تے ترویج توں کدی غافل نہیں ہوئے جہنوں اوہناں نے اپنی زندگی دا مقصد بنا رکھیا سی۔ طبیہ کاجل لہور وچ درس تے تدریس دا سلسلہ اوہناں گوناگوں مصروفیات دے باوجود قائم رکھن لئی ذاتی مفاد دی قربانی کرنا پئی۔ بڑی خندہ پیشانی نال تسیں اوہدے توں عہدہ برآ ہوندے رہے۔ نہ تنخواہ دا لالچ نہ نام ونمود دی خواہش طبیہ کالج دی افادیت نال عوام نوں روشناس کرانا تے حکومت کولوں اوہدے وجود نوں تسلیم کرانا قرشی صاحب دے ذاتی تے تنظیم پنجاب طبی کانفرنس دی ان تھک کاوشاں دا نتیجہ سی۔ برصغیر دی تقسیم توں پہلاں وی حکومت دے وڈے وڈے عہدہ داران تہاڈے مداحواں وچوں سن۔ پنجاب دے وزیراعلیٰ سر سکندر حیات وی تہاڈے معتقدین وچوں سن۔ تہاڈے مریضاں تے مداحواں دا سلسلہ بڑی وسیع سی۔والیان ریاست’ آئی سی ایس افسران’وزیر’ جاگیردار طبقہ دے کئی افراد’ سیاسی مدبرین’ ادیب تے شاعر تے حکیم الامت علامہ اقبال جئی ہستی دا شمار وی اوہناں وچ ہوندا اے۔ طب یونانی نوں ایلوپیتھی دے شانہ بشانہ لیا کھڑا کرنا تے اک بنیادی فن دا درجہ دوا کے ساری مراعات دوانا قرشی صاحب دی زندگی دا مقصد سی جہڑا اوہناں دی زدنگی وچ ای کافی حد تک پایہ تکمیل نوں پہنچ گیا۔
شفاء الملک حکیم محمد حسن قرشی دی اولین کوشش ایہہ ہوندی اے کہ نماز باجماعت ادا کیتی جاوے۔ مطب دے اوقات وچ نماز قریب دی مسجد وچ باجماعت ادا کردے۔ اذان دی آواز سندے ای تسیں نماز دی تیاری دا پربندھ یعنی وضو دا انتظام شروع کر دیندے۔ چوبرجی پارک وچ جدوں توں رہائش شروع کیتی۔ جامع مسجد چوبرجی پارک وچ نماز باجماعت ادا کردے رہے۔ جدوں کمزوری ودھ گئی تے جماعت وچ شریک ہون لئی کار وچ بیٹھ کے مسجد تک تشریف لے جاندے۔ جدوں نقاہت ہور ودھ گئی تے بیانئی وچ وی فرق پے گیا تے گھر وچ باجماعت نماز ادا کرن دا پربندھ کیتا جاندا۔ لہور وچ میرے قیام دے دوران اذان دی آواز اتے خود آ کے فرماندے جماعت دے نال نماز ہووے گی’ وضوکر لین۔ تہاڈے رفقا وچوں دو تن صاحب نماز ویلے ایسے غرض نال عام طور تے موجود ہوندے۔ سنتاں ادا کرن مگروں تسیں سکون نال ساریاں دی حاضری دا انتظار فرماندے۔ اصرار دے باوجود تسیں امامت لئی راضی نہ ہوندے۔ حاضرین وچوں کسی نوں اگے کھڑا کر دیندے۔ اوہناں نوں ہم خیال کجھ احباب دے ہاں واری واری مجلس ذکر دا پربندھ ہر جمعہ نوں ہوندا سی۔ قرشی صاحب ایہدے وچ شمولیت نوں ساری دوجی ضروری مصروفیات اتے ترجیح دیندے۔
سقوط ڈھاکہ دی خبر سندے ای تہاڈے اتے رقت طاری ہو گئی۔ اکھاں توں اتھرو جاری ہو گئے۔ فرمان لگے اج ساڈے ست کروڑ بھراں ساڈے کولوں وکھ کردتے گئے۔ قائداعظم دی امانت دے اسیں سچے امین نہیں بن سکے۔ جسد پاکستان نوں دو نیم کرن والی جراحت دے زخم قرناں تک مندمل نہ ہون گے۔ حضور رسالتمابۖ دی ذات بابرکات نال تہانوں کس قدر عشق سی
ایہدا اندازہ کوئی صاحب عرفان ای لاسکدا اے۔ اک واری تہاڈے سامنے کسی نے ذکر کیتا کہ فلاں شخص کہندا اے کہ اوہنوں سفنیاں وچ امام الانبیاۖ دی زیارت نصیب ہوئی اے۔ تسیں فرمایا: جے اوہنوں اینا گراں قدر خزانہ مل جاندا تے اوہ ہر گز دوجیاں دے سامنے اوہدی نمائش نہیں کردا” گاہے گاہے سویرے اٹھدے ای تسیں صحن وچ ٹہلنا شروع کر دیندے تے گردو پیش توں بے خبر باربار ایس مصرع نوں گنگناندے۔
یہ کہاں تھی اپنی قسمت کہ وصال یار ہوتا !
دین دے اصولاں دی پابندی تے خوف خدا نوں ہر موقع اتے ہر معاملے وچ پیش نظر رکھدے۔ رسالہ مشیر الاطبا دے کسی کارکن نے غلطی نال خاص نمبر دے پرچے گھٹ مالیت دے ٹکٹ چسپاں کر کے ڈاک دے سپرد کردتے۔ پرچے منزل مقصود اتے پہنچ گئے لیکن دوجے مہینے دفتری نوں اپنی غلطی دا احساس ہویا تے اوہنے اک کار گزاری دی شکل وچ اوہدا ذکر منیجر نال کیتا۔ قرشی صاحب نال اک دن اتفاقاً منیجر نے دفتری دے کارنامے دا ذکر کیتا۔ تسیں غلطی دے ازالے لئی اینی ای مالیت دے ڈاک ٹکٹ منگوا کے اپنے سامنے پھڑوا دتے۔ اک ہور واقعہ ایس طرحاں بیان کیتا جاندا اے کہ اک واری شفا المالک کجھ احباب دے نال کسی دوست نوں ملن ریلوے سٹیشن گئے جہڑے حج اتے جا رہے سن۔ گلاں وچ اینے منہمک ہوئے کہ پلیٹ فارم لین دا کسی نوں وی خیال نہیں آیا۔ واپسی اتے غلطی دا احساس ہویا تے شفا الملک نے فوراً پلیٹ فارم خریدے تے اوہناں نوں اوتھے تن چار ٹکڑے کر کے سٹ دتا گیا۔ افسوس دا اظہارکردے ہوئے فرمایا جے اسیں ایسے طرحاں قومی خزانے نوں نقصان پہنچاندے رہے تے ملک کیویں ترقی کرے گا۔
میں کدی قرشی صاحب نوں ناراضگی یا غصے دا اظہار لفظاں یا حرکتاں وچ کردے نہیں ویکھیا۔ غیبت تے چغلی تسیں آخری حد تک ناپسند فرماندے سن۔ کجھ احباب دی موجودگی وچ طبی بورڈ دے مسئلیاں اتے گل بات دے دوران تسیں برخوردار آفتاب قرشی نال استفسار کیتا کہ فلاں شخص نے جہڑی گل کہی سی تسیں اوہدے متعلق تحقیق کیتی اے؟ اوہناں نے جواباً عرض کیتا کہ اوہ شخص جھوٹ بولدا اے۔ اینا سننا سی کہ قرشی صاحب نے فرمایا تہانوں اوہدی غیر موجودگی وچ انج ہر گز نہیں کہنا چاہیدا اے۔ کسی مسلمان اتے اینا وڈا الزام! سچ تے جھوٹ دا فیصلہ ادوہدوں ای ہو سکدا اے جدوں دونویں فریق موجود ہون۔ پہلی واری انج محسوس ہویا کہ شفا الملک نوں شاید بہت غصہ آیا اے لیکن بظاہر آثار نظر نہیں آئے۔ دواخانہ دے منیجر نے اک واری شکایتاً مینوں دسیا کہ فلاں دوا ساز دوائیاں چرا کے لے جاندا اے۔ قرشی صاحب تک ایہہ شکایت پہنچائی گئی لیکن اوہناں نے کوئی کارروائی نہیں کیتی۔ میں اوہناں کولوں ایس معاملے دا ذکر کیتا۔ فرمایا: خدا جانے کہڑے حالات وچ اوہ انج کرن اتے مجبور ہویا اے۔ بہرحال تسیں ای ایہنوں سمجھا دیو کہ کسی مسلمان نوں اینے وڈے گناہ دا مرتکب نہیں ہونا چاہیدا اے تے جے اوہدی نوکری جاندی رہی تے اوہدی پریشانیاں وچ ہور وادھا ہو جاوے گا۔

ملازماں دے نال حسن سلوک تے برتائو وچ اینی نرمی کہ کمزوری دی حد تک پہنچدی محسوس ہون لگدی۔ ظاہر اے کہ کئی ملازمین ایہدے توں ناجائز فیدہ چکن دی کوشش کردے۔ حافظ صاحب ضعیف العمر’ گوڈیاں وچ ریح دی تکلیف’ چلن توں مجبور تے اکھاں توں وی گھٹ وکھائی دیندا سی۔ بڈھی بیوی’ بیوہ کڑی تے نواسے نواسیاں دی کفالت دا بوجھ اوہناں ے سر اتے سی۔ اوہناں دی صحت دے پیش نظر اوہناں دا کم صرف اینا سی کہ قرشی صاحب دے کمرے دے سامنے بیٹھے تے مریضاں نوں باری باری اندر داخل ہون دی اجازت دینا سی۔ کجھ عمر دا تقاضا مزاج وی کجھ اکھڑ سی’ جھٹ طیش وچ آ جاندے۔ بارہا قرشی صاحب دے ملن والیاں نوں وی اندر داخل ہون توں روک ای نہیں دیندے بلکہ سختی نال پیش آندے۔ ایہہ سب کجھ حافظ صاحب دی ضعیفی’ وگڑی ہوئی صحت تے گھریلو حالات نوں مدنظر رکھدے ہوئے قرشی صاحب بڑے تحمل نال برداشت کردے تے احباب نال معذرت کر لیندے۔
غریباں مسکیناں دی اعانت کس طریقے نال تے کس حد تک کردے’ حتی الوسع کسی نوں علم نہیں ہون دیندے۔ حتیٰ کہ بیگم قرشی جہناں دے سپرد روزانہ آمدنی دی رقم کیتی جاندی سی۔ اوہناں نوں وی پورا علم نہیں ہو پاندا صرف اینا کہہ دیندے کہ میں کجھ روپے اوہدے وچ رکھ لینے آں۔ جدوں وی کوئی سائل آ جاندا اوہنوں خالی واپس نہ جان دیندے۔ نادار مریضاں نوں نسخہ لکھ کے اتے مفت لکھ دیندے تاں جے دواخانے والے اوہناں کولوں قیمت وصول نہ کرن تے لک کے کجھ رقم جیب توں وی کڈ لیندے تے فرماندے دوائی دے نال ددھ دا استعمال ضرور کرنا۔ا یس طرحاں دے واقعات اوہناں دی زندگی دا معمول بن چکے سن۔
شفا الملک حکیم محمد حسن قرشی نے 6دسمبر 1974 جمعة المبارک والے دن انتقال فرمایا۔ آپ دے انتقال دی خبراں نمایاں طور تے الیکٹرانک تے پرنٹمیڈیا دے ذریعے عوام الناس تک پہنچن۔ قومی اخبار تے رسالیاں نے تہاڈے سوانحی خاکے قومی رہنما دے طور تے شائع کیتے۔ پاکستان دے چوٹی رہنما’ دانشور تے شعرا کرام نے تعزیتی پیغامات بھجوائے۔ تہاڈے جنازے وچ رلت کرن والیاںدی تعداد دا اندازہ لانا اوکھا سی ایس لئی عینی شاہد نے دسیا کہ جدوں تہاڈا جنازہ چوبرجی پارک توں چک کے روانہ ہوئے تے جناز گاہ پہنچن مگروں نماز دی تیاری شروع ہوئی جد کہ جنازے دے جلوس دا آخری سرا چوبرجی پارک توں نکل رہیا سی۔ ایہدے مگروں تعزیت لئی آن والی شخصیات دا تانتا بنھ گیا درجناں لوک اایسے وی سن جہڑے اوہناں نوں لپٹ لپٹ کے رونا چاہندے سن لیکن جنازے دے رستے وچ کسی نکڑے بیٹھے رو رہے سن۔ ایہہ بیچارے اوہ لوک سن جہناں نوں شفا الملک دی خصوصی توجہ تے شفقت حاصل سی۔ بیماری دی صورت وچ مفت دوائیاں ملدیاں تے علاج دے دوران چنگی خوراک کھان نوں پیسے وی ملدے سن۔ رون والیاں وچ درجناں ایسے غریب وی سن جہناں نوں شفا الملک کولوں ماہانہ وظیفہ ملدا سی۔ لوکاں دی مالی امداد بارے حکیم صاحب کسی نوں دسیا نہیں کردے سن لیکن ایہہ راز تہاڈی وفات والے دن کھلیا۔ اوہناں لوکاں نے روندے روندے دسیا کہ حکیم صاحب اوہناں دی مالی مدد کردے تے مفت علاج کردے سن۔ شفا الملک دی تجہیز و تکفین دے امور توں فراغت مگروں وظائف حاصل کرن والے سارے افراد دی فہرست تیار کر لیتی گئی تاں جے اوہناں نوں مالی وظائف بلاتعطل جاری رکھیا جاسکے۔ نادرا افراد دے علاج معالجے لئی نزدیکی مقامات اتے ڈسپنسریاں قائم کردتی گئیاں۔ شفا الملک دی وفات مگروں چھیتی ای آفتاب احمد قرشی وفات پا گئے اوہناں مگروں حکیم ریاض قرشی وی اوہانں نال جا ملے۔ اللہ تعالیٰ اوہناں ساریاں دے درجیاں وچ بلندی عطا فرماوے۔ آمین
حکیم اقبال احمد قرشی ہن اپنے ممتاز خاندان دی آبرو نیں۔ تسیں ادارہ قرشی دی بنیاد 1968 وچ رکھی۔ افتتاح لئی مفتی اعظم فلسطین سید امین الحسینی بطور خاص تشریف لیائے۔ کیمیکل انجینئر ہون دے نال نال اک دور اندیش سوچ دی حامل شخصیت نیں۔ تسیں جاندے او کہ صحت دے میدان وچ مستقبل دیسی طبی دوائیاں دا اے لہٰذا تسیں مختلف شعبہ جات جئے سائنس’ دوا سازی تے مارکیٹنگ دے ماہراں نوں اکٹھا کیتا تے تہاڈی رہنمائی وچ قرشی ترقی ول گامزن اے۔ قرشی نوں ایہہ اعزاز حاصل اے کہ اوہ سارک’ وسطی ایشیا تے افریقہ وچ واحد ادارہ اے جہنے اک مگروں دوجے 6بین الاقوامی اسناد تے اعزازات حاصل کیتے نیں۔ صارفین نوں فیدے یکساں معیار دی مصنوعات دی تیاری تے ترسیل کار (ISO 9001 UK) ‘ماحول دوست دا (ISO 14001 UK) صارفین نوں محفوظ مصنوعات دی ضمانت (HACCP CHINA) ‘ بین الاقوامی نامزدگی برائے معیاری ٹیسٹنگ دے باب وچ (ISO 17025 NORWAY) ملکی نامزدگی برائے معیاری ٹیسٹنگ (ISO 17025 PNAC) تے کیمیائی تے کیڑے مار دوائیاں توں پاک کاشت دا (ORGANIC CERTIFCATION HOLLAND)اک پاکستانی کمپنی لئی اینے کھلے علاقے وچ معیار وچ سربلندی حاصل کرنا بڑا کٹھن صبر آزما مہم توں گھٹ نہیں سی جہڑا بہتر حکمت عملی تے عزم و ہمت دے جذبے پاروں سر کر لیتی گئی۔
حطار دے پرفضا مقام اتے اک وسیع قطعہ اراضی حاصل کیتا گیا جہدے وچ 50ایکڑ رقبہ اتے واقع پنج پیداواری یونٹس تے ہربل گارڈنز بنایا گیا اے۔ بیشتر ملازمین تے افسراں نوں رہائش دیس ہولتاں فراہم کیتی
گئیاں نیں تاں جے کارکردگی وچ کسی قسم دی رکاوٹ واقع نہ ہووے۔ فیکٹری دی حدود وچ اک وسیع میس قائم اے جتھے سارے کارکناں بشمول افسران تے مالکان لئی ون ڈش دی طرز تے کھانا تیار کیتا جاندا اے جہڑا سارے لوک اک ای چھت تھلے بیٹھ کے کھاندے نیں۔
قرشی ریسرچ انٹرنیشنل پاکستان وچ اپنی نوعیت داواحد ادارہ اے جہنے ناروے دی مجاز اتھارٹی توں بین الاقوامی اعزاز ISO 17025حاصل کیتا ہووے۔ا وہدے قیام دا مقصد تیار کردہ مصنوعات دے بین الاقوامی معیار نوں یقینی بنانا’ مسلسل تحقیق تے جستجو تے نویں معیاری مصنوعات دی تیاری اے۔ قدرتی دوائیاں اتے تحقیق’ پودیاں دے ٹشو کلچر (افزائش)’ خوردبینی اجسام دے مطالعے’ فارما سیوٹیکل تے فوڈ انڈسٹری دے خام مال دے تجربے تے کول کول ساری مصنوعات دے پیکنگ میٹریل دی جانچ پڑتال ‘ کیمیکل تے مائیکرو بیالوجیکل ٹیسٹنگ لئی قرشی ریسرچ انٹرنیشنل دے کول ساری سہولتاں تے درکار ذرائع موجود نیں۔ ایس دے علاوہ پانی دے تجزیے تے ماحولیاتی تبدیلیاں نوں ریکارڈکرن دی سہولتاں وی موجود نیں۔ ISO 17025دے حصول دا صارفین ونں سب توں وڈا فیدہ ایہہ اے کہ جہناں مصونعات اتے QRI دی سیل ہووے گی اوہ ساری بین الاقوامی منڈیاں وچ وی یکساں طور تے قابل قبول ہون گئیاں تے اوہناں مصنوعات دی کوالٹی وی اک بین الاقوامی جماعت (Norwegian Accreditation) کولوں تصدیق شدہ ہووے گی۔ا یسے بنا تے جام شیریں تے جوہر جوشاندہ اتے ہون
والے ٹیسٹ بالترتیب 129تے 114ٹیسٹ بین الاقوامی طور تے تسلیم شدہ نیں۔ بوہتا عرصہ نہیں گزرا بین الاقوامی میگزین “TIMES” نے اک رپورٹ شائع کیتی جہڑی نہایت عرق ریزی مگروں شائع کیتی گئی سی تے جوہر جوشاندہ نوں فوری فیدہ پہنچان تے مابعد اثرات توں پاک قرار دیندے ہوئے اوہنوں BEST OF ASIAکہیا سی۔ ٹائمز رسالہ ولوں کسی ایشیائی ملک دی پراڈکٹ بارے ایس طرحاں دا کھلا اعتراف شاید پہلی واری ہویا سی۔ ایہہ اعزاز صرف ایس لئی ادارہ قرشی نوں ملیا کہا تیھے معیاری د وائیاں سالاں دی تحقیق تے جستجو مگروں عوام الناس دی خدمت وچ استعمال دی غرض نال پیش کیتی جاندیاں نیں۔
قرشی فائونڈیشن دے تحت طبی ڈسپنسریاں دا اک نظام قائم کیتا جا رہیا اے جتھے کوالیفائیڈ سٹاف متعین اے تے ایہناں ڈسپنسریاں وچ دوائیاں تے مشورہ دی کوئی فیس نہیں لیتی جاندی۔ صرف دس روپے یومیہ پرچی فیس
اتے علاج کیتا جاندا اے۔ اوہناں ڈسپنسریاں توں روزانہ سیکڑاں مریض مستفید ہو رہے نیں۔ایسے طرحاں دوردراز علاقیاں وچ جتھے بنیادی صحت دی سہولتاں
نہ ہون دے برابر نیں اوتھے قرشی فائونڈیشن باقاعدگی نال فری طبی کیمپس دا انعقاد کردا اے۔ ایسی ای خدمات دے اعتراف وچ حکومت پاکستان نے اوہنوں ہر قسم دی ویکسین بالخصوص پولیو ڈے اتے کیمپ لان دی اجازت دتی اے۔ اپنے دور وچ شفا الملک حکیم محمد حنس قرشی غربا تے مسکیناں دا علاج مفت کیتا کردے سن تے اوہناں نوں چنگی خوراک کھان تے صحت یاب ہون تک ددھ پین لئی نقد رقم دتا کردے سن۔ اقبال احمد قرشی والد صاحب دی فیاضی بچپن توں ویکھدے رہے نیں لہٰذا اوہنوں برقرار رکھیا گیا اے۔ اج کل وی ایسے مریضاں نوں علاج معالجہ دی سہولتاں فراہم کرن دے نال نال مہنگے علاج تے کلینکل ٹیسٹ لئی مالی مدد وی کیتی جاندی اے۔
ہسپتالاں وچ مریضاں نوں علاج معالجہ دی سہولتاں فراہم کرن دی غرض نال وارڈاںدا قیام عمل وچ لیایا گیا اے جہناں وچ فاطمہ میموریل ہسپتال لہور وچ ICU تے شالیمار ہسپتال وچ ایمرجنسی بلاک دا قیام قابل ذکر اے۔ ایس دے علاوہ ملک دے بہت سارے دوجے ہسپتالاں جیویں سروسز ہسپتال لہور’ میو ہسپتال لہور’ پنجاب انسٹی ٹیوٹ آف کارڈیالوجی’ مائنڈ ہسپتال لہور’ ثریا عظیم ہسپتال لہور’ بالی میموریل ہسپتال لہور’ اسحاق ہارون ہسپتال لہور’ سول ہسپتال ہری پوری دی مالی معاونت کیتی جاندی اے تے لوڑ پین تے اوہناں نوں ضروری سازوسامان وی فراہم کیتا جاندا اے۔
قرشی فائونڈیشن نے مریدکے توں 11کلومیٹر نارووال روڈ اتے 24 ایکڑ رقبہ اتے مشتمل اک ماڈل کمپلیکس تعمیر کیتا اے جہدے وچ اک ہائیر سیکنڈری سکول تے پاکستان بورڈ آف ٹیکنیکل ایجوکیشن تے TEVTA توں الحاق شدہ اک ووکیشنل ٹریننگ سنٹر قائم کیتا اے جہناں وچ قرب و جوار دے پنڈاں نال تعلق رکھن والے سیکڑاں طلبا تے طالبات مفت تعلیم حاصل کر رہے نیں۔ مستحق طلبا تے طالبات نوں کتاباں’ کاپیاں تے یونیفارم مفت فراہم کیتی جاندیاں نیں تے ایس دے علاوہ اعلیٰ تعلیم دے حصول لئی وظائف وی دتے جاندے نیں۔
ایس دے علاوہ طبیہ کالج دے فارغ التحصیل اطبا دی علمی تے فنی استعداد ودھان لئی اک مہینے تے چھ مہینے دورانیہ دے ریفریشر کورسز کران لئی قرشی انسٹی ٹیوٹ آف طب اینڈ ہربل میڈیسن دا قیام عمل وچ لیایا گیا اے جتھے تجربہ کار استاد دے زیر نگرانی اطبا نوں جدید عصری تقاضیاں دے مطابق تعلیم دتی جاندی اے۔ مریدکے وچ کئی ایکڑ اراضی اتے مشتمل ہربل گارڈن (باغ نباتات) دا قیام وی ایس سلسلے دی اک کڑی اے۔
پس ماندہ علاقیاں وچ بنیادی صحت دی سہولتاں تے زنانیاں نوں ملازمت دے موقعے فراہم کرن دی غرض نال زچہ بچہ سنٹر مریدکے وچ LHVتے مڈ وائف کورسز کرائے جاندے نیں۔ طبی تعلیم نوں عصر حاضر دے تقاضیاں دے مطابق اپ گریڈ کرنا ادارہ قرشی دا اولین مقصد رہیا اے لہٰذا ابتدائی طور تے قرشی فائونڈیشن دے تعاون نال اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور وچ ایسٹرن میڈیسن ڈیپارٹمنٹ دا قیام عمل وچ لیایا گیا جتھے پنج سالہ BEMS(بیچلر آف ایسٹرن میڈیسن اینڈ سائنسز) پروگرام شروع کیتا گیا۔ کورس دی اہمیت دے پیش نظر یونیورسٹی آف پنجاب نے وی قرشی فائونڈیشن دے تعاون نال ایسے نوعیت دے پروگرام دا آغاز کردتا اے۔ پروگرام دے بہتر نتائج حاصل ہون مگروں چیئرمین قرشی فائونڈیشن اقبال احمد قرشی نے اوہنوں وسعت دین دی ہدایت کیتی تے ایس مقصد لئی لہور وچ (؟) دے مقام اتے کھلا رقبہ اراضی حاصل کر کے قرشی یونیورسٹی قائم کیتی گئی جتھے BEMS(بیچلر آٰ ایسٹرن میڈیسن اینڈ سائنسز) دی کلاساں دا آغاز ہویا۔(ہن تک فارغ التحصیل طلبا دی گنتی)
ایہدے نال نال دینی تعلیمی اداریاں جئے جامعہ اشرفیہ دے طلبا نوں جدید دور دی ضروریات توں ہم آہنگ کرن لئی قرشی فائونڈیشن نے ایہناں اداریاں وچ کمپیوٹر ٹریننگ سنٹرز قائم کیتے نیں۔
٭ ملک بھر دے قابل تے مستحق طلبا تے طالبات نوں تعلیم مکمل کرن لئی قرض حسنہ دی سہولت وی دتی جاندی اے۔٭ قرشی فائونڈیشن نے بلوچستان وچ سبی دے کول خطیر رقم نال عوام الناس لئی واٹر سپلائی سسٹم دی تنصیب۔٭ ہسپتالاں دے مریضاں وچ متوازن خوراک’ لباس تے تحفیاں دی تقسیم۔/٭ بڈھے تے ضعیف افراد نوں تحفے تے دوائیاں دیف راہمی۔٭ بیوا تے غریب بچیاں دے ویاہ لئی مالی امداد فراہم کیتی جاندی اے۔٭ قدرتی آفات دے موقعے اتے حکومت دی امدادی سرگرمیاں دا حصہ بننا۔٭ جیلاں توں ایسے قیدیاں دی رہائی دا پربندھ کرنا جہڑی جرمانے دی رقماں نوں ادا کرن دی استطاعت نہیں رکھدے۔٭ ریلوے پلس ہیلپ سنٹرز دے قیام وچ معاونت۔