انقلابی شاعراستاد دامن

استاد دامن 4ستمبر 1911نوں چوک مستی نویں محلے لہور وچ پیدا ہوئے۔ اصلی نام چراغ دین سی۔ والد دا نام میراں بخش تے والدہ دا نام کریم بی بی سی۔ استاد جی دے والدین چوک مستی چھڈ کے باغبانپورہ چلے گئے کیوں جے اوتھے کریم بی بی دی بھین دی رہائش سی۔ استاد دامن دا اک بھرا تے اک بھین سی جہناں دے ویاہ ہوئے لیکن زندگی نے وفا نہیں کیتی تے اوہ دونویں فوت ہو گئے۔
استاد جی دی اک بیوی تے بچہ سی جو انقلاب 1947 وچ وچھڑ گئے۔ بیماری دی حالت وچ ملے تے فیرفوت ہو گئے۔ استاد جی بچپن وچ بہت شرارتی واقع ہوئے سن۔ گھر والیاں نے بازار سودا لیان لئی گھلنا تے راہ وچ شعر جوڑدے جاندے جیویں
سبزی لیاندی بھج کے
کھائو سارے رج کے
باقی رکھو کج کے
ست اٹھ سال دی عمرے شعر کہنے شروع کیتے تے فطرتاً شاعر سن۔ استاد ہمدم دی شاگردی نوں اپنے لئی فخر سمجھدے سن۔ دسویں جماعت تک تعلیم حاصل کیتی فیر اپنے والد دے نال درزیاں دے کم وچ ہتھ وڈان لگے۔ اوہناں دے والد ریلوے وچ ملازم سن تے پارٹ ٹائم درزیاں دی دکان کردے سن۔ ٹیلرنگ دا باقاعدہ کورس کر کے ڈپلومہ حاصل کیتا۔ فیر قرآن پاک دے حافظ وی ہوئے۔ منی پرمنی شخصیت میاں افتخار الدین استاد ہوراں کولوں کپڑے سواندے رہے۔
آزادی مگروں اپنے ای پنجابی بھراواں نے اوہناں دی ذاتی لائبریری تے دکان نوں اَگ لا دِتی۔ اوہدے وچ قیمتی کتاباں دے نال نال استاد جی ہیر رانجھے دا ذاتی مسودہ وی سڑ گیا۔ ایس واقعے مگروں استاد دامن دل برداشتہ ہو گئے۔ باغبانپورہ چھڈ کے 1950مگروں اوس حجرے وچ آ گئے جتھے اج کل استاد دامن اکیڈمی قائم ہے۔ ایہو حجرہ حضرت شاہ جیوے صاحب دا ڈیرہ وی رہیا۔ ایتھے اوہناں نے سلوک دی منزلاں طے کیتیاں۔ ساری حیاتی آخری ویلے تک ایتھے لنگھائی۔ آزادی دے کجھ عرصے مگروں دہلی وچ مشاعرہ ہویا جتھے اوہناں ایہہ شعر پڑھے۔
جاگنا والیاں رج کے لٹیا اے
ستے تسی وی او ستے اسی وی آں
لالی اکھیاں دی پئی دسدی اے
روئے تسی وی او روئے اسی وی آں
استاد دامن نوں پنجابی زبان دے علاوہ اردو’ ہندی’ فارسی’ انگریزی’ روسی’ بنگالی تے سنسکرت اتے مکمل عبور حاصل سی۔ آخری دناں وچ پشتو زبان سکھ رہے سن۔ اوہناں مزدوراں’ کساناں تے غریب لوکاں دے نال پیار کیتا تے اوہناں لئی شاعری کردے رہے۔ اوہناں دی شاعری عوامی تے انقلابی سی جہدے وچ عوام دے دکھ درد لکے ہوئے نظر آندے نیں۔ اوہناں دے کلام توں نظام دی تبدیلی دی جھلک وکھائی دیندی اے۔
دنیا ہن پرانی دے نظام بدلے جان گے
اونٹھ دی سواری دے مقام بدلے جان گے
امیری تے غریبی دے نام بدلے جان گے
آقا بدلے جان گے’ غلام بدلے جان گے
اک ہور تھاں استاد دامن اپنی ماں بولی پنجابی نال محبت دا اظہار کردے فرماندے نیں:
ایتھے بولی پنجابی ای بولی جائے گی
اردو وچ کتاباں دے ٹھن دی رہے گی
ایہدا پت ہاں! ایدے توں ددھ منگناں
میری کوکھ ایہدی چھاتی تن دی رہے گی
اوہدوں تک پنجابی تے نہیں مردی
جدوں تک پنجابن کوئی جن دی رہے گی
بھٹو دور وچ اوہناں اتے بم دا کیس بنیا جہڑا سراسر جھوٹا سی جہدے تے اوہ باعزت بری ہوئے۔ اخبار وچ انقلابی شاعری چھپن تے تہانوں گرفتار کر لیتاگیا۔ تیجے دن ضمانت اداکار علائوالدین نے کروائی۔ اوہناں دے فلمی گیتاں وچ فلم غیرت تے قانون دا ایہہ گیت بڑا مشہور ہویا۔
نہ سونے دی نہ چاندی دی میں پیتل بھری پرانت
مینوں دھرتی کلی کروا دے میں نچاں ساری رات
استاد دامن دی شاعری دی کتاب ”دامن دے موتی” فیروز سنز لمیٹڈ والیاں نے چھاپی اے۔ ایہنوں ترتیب دین والیاں وچ سائیں اختر لہوری’ وحید مرزا تے محمد اقبال محمد شامل نیں۔ کلام دے اکٹھا کرن والیاں وچ سائیںاختر حسین’ فرزند علی’ راجہ ریاض’ طلعت محمود مرحوم’ سائیں حیات پسروری مرحوم’ قمر یورس’ حکیم عبدالقدوس’ حکیم معراج دین تے دوجے احباب شامل نیں۔ اوہناں دی ساری حیاتی جدوجہد’ امن’ پیار’ حریت’ آزادی’ مساوات دے گرد گُھمدی اے۔ اوہناں نوں اپنی دھرتی دے رہن والیاں نال بڑا پیار سی۔ بے امیدی تے مایوسی نوں ختم کر کے اگے ودھن دا سبق دیندے نیں۔
بندہ کرے تے کیہ نہیں کر سکدا؟
جناں وقت وی تنگ توں تنگ آئوندا
رانجھا تخت ہزاریاں ٹرے تے سہی
پیراں پٹھ سیالاں دا جھنگ آئوندا
استاد دامن برصغیر پاک و ہند دے بہت وڈے انقلابی شاعر ہون دے نال نال اک درویش طبیعت نیک انسان وی سن۔
استاد دامن دی موت توں پنجابی زبان دا اک دور ختم ہو گیا۔ اوہناں نے ساری حیاتی جھوٹ تے بناوٹ دے خلاف جنگ لڑی۔ اک خوددار تے انا پسند شخصیت دی حیثیت نال زندگی گزاری۔ سچ لکھن تے سچ بولن تے اوہناں نوں کئی واری جیل دی صعوبتاں برداشت کرنیاں پئیاں لیکن وڈے توں وڈے جابر بادشاہ وقت دے سامنے سر نہیں جھکایا تے نہ ای کدی اپنے اصولاں اتے سودے بازی کیتی۔ ہمیشہ سچ دا علم اُچا رکھیا تے اوہناں دا دامن ساری عمر پاک رہیا۔ا ستاد اک جگہ انج فرماندے نیں:
سٹیجاں اتے سکندر ہوئی دا
سٹیجوں اتر کے قلندر ہوئی دا
کسے جے حکومت نال اَڑ جائے دامن
بس پھیر کیہ اے اندر ہوئی دا
استاد دامن دریا دل ہون دے نال نال خلوص تے ادب دی دولت توں مالا مال سن۔ اوہناں نے پاکستان بنن مگروں ساری عمر کلیاں ای لنگھائی۔ اوہناں دی اک بیوی تے اک بچہ سی جہڑے انقلاب 1947 دے دوران فوت ہو گئے فیر اوہناں دُوجا ویاہ کرنا مناسب نہیں سمجھیا بلکہ دوجے ویاہ نوں سودے بازی قرار دتا۔ اوہناں نوں اپنے وطن عزیز نال بہت پیار سی۔ انقلاب مگروں ہندوستان دے پہلے وزیراعظم نے اوہناں نوں ہندوستان وچ رہن تے ہر قسم دی سہولتاں نال آراستہ کرن دی لالچ دتی لیکن استاد نے اوہناں دی پیشکش نوں خوشی نال ٹھکرا دتا تے اپنی پاک دھرتی نال محبت دا اظہار کردیاں ہوئیاں انج مخاطب ہوندے نیں:
خون نگر دا تلی تے رکھ کے تے
اسیں دھرتی پوچھدے پوچدے گزر چلے
ایتھے کیں گزاریے زندگی نوں
ایہو سوچدے سوچدے گزر چلے
استاد دامن شدید علیل ہوئے تے گورا وارڈ میو ہسپتال جان دا اتفاق ہویا۔ اوہناں نوں دلوں گورنر پنجاب غلام جیلانی نے گلدستہ تے استاد دے فری علاج لئی اپنا نمائندہ بھیجیا مگر اوہناں کوئی سہولت لین توں انکار کردتا۔
آزادی بارے استاد جی دی نظم دے کجھ شعر
پاکستان دی عجب اے ونڈ ہوئی
تھوڑا ایس پاسے تھوڑا اوس پاسے
ایناں جراحاں نیں کیہ علاج کرنا
مرہم ایس پاسے پھوڑا’ اوس پاسے
اساں منزل مقصود تے پہنچنا کیہ
ٹانگہ ایس پاسے گھوڑا اوس پاسے
ایتھے غیرت دا کیہ نشان دسے
جوڑا ایس پاسے جوڑا اوس پاسے
٭…٭…٭
خورے کیوں نئیں زمین دی گل کردے؟
بندے ایہہ جیہڑے پتلے خاک دے نیں
رج کھاندیاں نوں گلاں آوندیاں نیں
لگے آٹا تے طبلے پٹاخ دے نیں
استاد دامن دی لاہور اتے لکھی ہوئی نظم دے سوہنے کجھ شعر
جی او جی میرے شہر لہورا جی
جی او جی میرے شہر لہورا جی
رنگ رنگیلا چھیل جھبیلا، تیرے اک اک جی
ہور شہر کی تیرے اگے’ تیرے وچ اک دِیوا جگے
مہر جھتے ولیاں نوں لگے
کہن تینوں داتا دی نگری
تیتھوں ودھ کے ایتھے کی
جی او جی میرے شہر لہورا جی
استاد دامن دی بہت وڈی خوش قسمتی اے کہ تسیں زندگی دے 40ورھے ایس متحرک کوٹھری وچ لنگھائے جتھے چار صدیاں پہلاں حضرت شاہ حسین قیام فرماندے سن۔ ایس نسبت نال استاد دی خواہش اتے اوہناں دے جسد خاکی نوں باغبانپورہ وچ حضرت شاہ حسین دے مزار دے پہلو وچ دفن کیتا گیا۔ استاد دامن دی موت مگروں اوہناں دے شاگرداں حکومت پنجاب کولوں اوہناں دی کوٹھری نوں ”دامن میموریل کونسل” دے نام توں رجسٹرڈ کروایا” تے استاد دے کلام نوں محفوظ کیتا۔ اوہناں دے کلام دی اشاعت دا سلسلہ جاری اے۔ ایس توں بیشتر مختلف تنظیماں ولوں تھوڑا بہت کلام چھپ چکیااے جہڑا قابل ستائش اے۔ آخری دناں وچ او ”ہیر” لکھ رہے سن کہ موت نے اینی مہلت نہیں دتی۔ اوہناں ساری عمر پنجابی زبان دی ترقی لئی کم کیتا۔ ماں بولی نال اپنی چاہت دا ذکر کجھ ایس طرحاں کردے نیں:
میں آں پنجابی پنجاب دے رہن والا
سدا خیر پنجابی دی منگدا ہاں
ٹکڑا کسے پنجابن دی ونگ دا ہاں
موتی کسے سہاگن دی نتھ دا ہاں
جدوں تک پنجاب زندہ اے استاد دا کلام زندہ رہوے گا۔ اوہناں دی ذات وانگوں اوہناں دی زبان تے کلام وی بالکل آسان تے سادہ پر منافقت توں پاک اے۔ اوہناں زبان اتے جہڑا لفظ ہوندا سی اوہو دل وچ ہوندا سی۔ سچ کہن تے بولن تے مارشل لا دور وچ سزا وی بھگتنی پئی۔ اوہناں دے کجھ شعر جہڑے مارشل لا دور وچ لکھے’ پیش خدمت نیں۔
ساڈے ملک دے دو خدا
لاالہ تے مارشل لا
اک تے رہندا عرشاں اتے
دوجا رہندا فرشاں اتے
اوہدا ناں اے اللہ میاں
ایہدا ناں اے جنرل ضیائ
واہ بئی واہ جنرل ضیائ
کون کہندا توں ایتھوں جا
فیض احمد فیض مرحوم’ اداکار علائوالدین مرحوم، گلوکار شوکت علی مرحوم، احمد راہی مرحوم، حبیب جالب مرحوم استاد دے پکے یار تے عقیدت مند سن۔ استاد یاراں دے یار تے دشمناں لئی اوہدا قلم یلغار سی۔ دُوجے پاسے دامن پنجاب دا رانجھا تے پنجابی ادب دا پیو سی۔ استاد جی مسلم پنجاب دے زبردست لیڈر سن۔ اسلام نال محبت تے گہری وابستگی دا اظہار کجھ ایس انداز نال کردے نیں کہ سمجھن والا زمین توں اسمان دی وسعتاں وچ گواچ جاندا اے۔
میں پینی اوہ شراب چاہنا
حشر تک نہ جسدا سرور اترے
سولی سامنے ہووے تے صاف آکھاں
سولی میں چڑھاں منصور اترے
بقول دامن:
میری ماں دھوبن سی ایس لئی من میرا میل توں پاک اے تے میرا پیو درزی سی ایس لئی میں ٹکڑے ٹکڑے جوڑ کے اپنے دامن نوں محفوظ کیتا۔ دوجے پاسے استاد دامن دی ایہہ کہاوت وی بہت مشہور ہوئی۔
کامیابی نوں سلاماں
ناکامی دی آں نیلاماں
جدوں اسیں اپنی مادری زبان پنجابی نال پیار کراں گے تے اوہدا مطلب اے کہ اسیں پاکستان نال پیار کراں گے۔ جے پنجاب مضبوط ہووے گا تے اوہدا مطلب اے پاکستان مضبوط ہووے گا تے اوہدے نال نال زبان دی خدمت ہوندی رہوے گی۔ انج دے لوک جدوں دنیا توں رخصت ہو جاندے نیں تے ساڈے وچ ایس طرحاں موجود رہندے نیں جیویں پہلے سن۔ا وہناں دیاں یاداں ساڈے لئی سرمایۂ حیات نیں۔ بجٹ تے ٹیکس دے متعلق استاد جی نے بہت پہلاںلکھیا سی:
مکان تے ٹیکس’ دکان تے ٹیکس
ڈیلیوری تے ٹیکس دلاں تے ٹیکس
ایس واسطے بولدا نہیں دامن
متاں لگ نہ جائے زبان تے ٹیکس
وفات ویلے استاد دامن دی عمر 72ورھے سی۔ استاد دامن ایس ریاکار دنیا فانی توں کو کر گئے۔ اپنے پچھے اک انمٹ داستان چھڈ گئے۔ اوہناں دی یاد جدوں تک پنجاب دے دریاواں وچ روانی اے تے پنجاب زندہ اے یاد وی طوفانی لہراں وانگوں زندہ و تابندہ رہوے گی۔ استاد جی پنجاب دی آن تے غیرت دا نشان سن۔ استاد 4دسمبر 1984ء نوں دنیا توں رخصت ہوئے۔ اوہناں دی آخری آرامگاہ باغبانپورہ حضرت شاہ حسین دے مزار دے قریب اے۔
بندہ گل دا تے پورا چاہی دا اے
پانویں سر تے خاک پوے چھاننے دی
موجوں چوہدری توں چاک ہو گیا سی
پر ہیر تے ہو گئی ناں رانجھنے دی