زبان ای کسے قوم دی آخری دفاعی لائن ہوندی اے

ایہہ دھرتی بابے نانک دی’ ایتھے شیخ فرید دا ڈیرا اے
وارث شاہ دی جوت ہے’ ایتھے بلھے شاہ دا پھیرا اے
دستور پاکستان دی دفعہ 251آرٹیکل (III) یونیسکو تے یونیسیف دے چارٹر موجب ساری دنیا دے دانشور ایس گل تے متفق نیں جے بچیاں نوں تعلیم اوہناں دی مادری زبان وچ ای دتی جانی چاہی دی اے۔ ذریعہ تعلیم مادری زبان ہووے ایہدے دو فیدے نیں اک پاسے تسی سو فیصد شرح خواندگی وی پوری کر سکدے او تے دوجے پاسے اپنے ورثے دی حفاظت دی ضمانت وی حاصل کر سکدے او پر ایہہ گل حاکماں دی جھولی چک نوکر شاہی’ انگریز دے حاشیہ برداراں لوک ویری اخباراں’ جاہل ملاں تے منافق دانشوراں نوں کتھوں وارا کھا سکدی سی۔ ویلا اون اتے ایہہ پنجابی’ پنجاب’ پنجابیت نوں نعرے دے طور تے ضرور وَرت لیندے نیں۔ ایناں دا اصل مقصد لوکاں وچ صرف پاڑ پاونا ہوندا اے۔
کیہ حاکماں نوں اجے سرت نہیں آئی؟ اوہناں نوں گلوبل ولیج وچ اپنی ہونددا احساس کیوں نہیں؟
1973 دے آئین وچ صوبیاں نوں صوبائی زباناں لاگو کرن دے اختیارات دتے گئے۔ 1975 وچ گلوبلائزیشن دا عمل شروع ہویا۔ دنیا بھر وچ اپنی زبان تے ثقافت دے تحفظ دا احساس اُبھر کے سامنے آیا۔ دُوجا اقوام متحدہ دے ادارے نیں زبان نوں 1984 وچ انسانی حقوق دا درجہ دتا۔ ہن ایہہ صرف پنجابی زبان دا نرا ادبی تے ثقافتی مسئلہ نہیں بلکہ انسانی حقوق دا مسئلہ بن کے سیاست نال جڑ گیا اے۔ پوری دنیا وچ مادری زبان دا ایہو جیہا مسئلا کدھرے نئیں اے جس طرحاں دا پنجاب وچ اے کھل کے گل کیتی جاوے تاں پنجاب دے آل دوال وچ مادری زبان پنجابی واسطے کسے قسم دے خطرے دی گنجائش وی نہیں اے۔ سرحد وچ پشتونوں ذریعہ تعلیم متھ لیا گیا اے۔ سندھ وچ اردو تے سندھی وچ دوہاں زباناں وچ لکھن پڑھن دی اجازت اے۔ سندھی دا پرچہ بی اے’ بی ایس سی تک لازمی کردتا گیا اے۔ بلوچستان وچ وی بلوچی تے براہوی علاقائی زباناں وچ تعلیم دا بندوبست اے۔ دُوجیاں صوبیاں وچ نہ صرف مادری زبان ذریعہ تعلیم اے۔ دوجے پاسے پبلشنگ اتے وی لکھاں تے کروڑاں روپے خرچ کیتے جا رہے نیں۔زبان دی ترقی دا کم بڑے زور وشور نال جاری ساری اے۔ سندھ وچ شناختی کارڈ سندھی زبان وچ بندا اے۔ ووٹاں سندھی وچ بندیاں نیں۔
پاکستان وچ پنجابی دے اُسارلئی چنگی لمی لڑائی لڑی گئی اے۔ کسے سچ آکھیا اے جیہڑا اپنا حق نہیں لے سکدا اوہنوں کسے اتے حق جتاون دا وی کوئی حق نہیں۔ پنجابی پاکستان دے دوجے صوبیاں وچ وی بولی تے سمجھی جاندی اے۔ ایس نوں دنیادی بارویں وڈھی زبان کیہا جاندا اے۔ جیہڑی پاکستان توں وکھ بھارت دے مشرقی پنجاب وچ سرکاری زبان تے تعلیمی زبان دا درجا رکھدی اے۔ پنجابی زبان پنجاب دی ولگن ٹپ دے ستر لکھ پنجابیاں نال دنیا دے دوجے ملکاں وچ اپڑ گئی اے تے پنجابی کینیڈا’ یورپ’ امریکہ تے سنگھ پور وچ بڑی فکرمندی نال اپنی شناخت نوں بچاون لئی بڑے خلوص نال کم کر رہے نیں۔
12کروڑ دی آبادی والے وڈے صوبے پنجاب نال زبان دے حوالے نال ہمیش زیادتی ہوئی جیہڑی اج تیک جاری اے۔ زبان نوں مذہب نال جوڑ کے کمزور کیتا گیا۔ ایہہ اک غیر فطری عمل سی۔ کیوں جے زباناں دا تعلق مذہب نال نئیں علاقے نال ہوندا اے۔ اجیہا علاقہ جو جغرافیائی تے تریخی حوالے نال جڑیا ہووے۔ ایس دی بہترین مثال عرب دے سارے ملک نیں جتھے یہودی عیسائی تے مسلمان وَسدے نیں۔ ایہناں سب دی زبان عربی اے۔اوہ عربی بولدے پڑھدے تے لکھدے نیں۔
پنجابی زبان نوں لکھائی دے مسئلے نے وَنڈیا ہویا اے۔ سکھاں گر مکھی نوں اپنایا اے تے مسلمان فارسی لپی وچ مدتاں توں لکھدے پڑھدے آ رہے سن۔ لپی دے مسئلے اتے وی غور کرن دی ضرورت اے تاں جے اج اسیں لہندے چڑھدے پنجاب دی زبان نوں چنگی طرحاں سمجھ سکیے تے پنجابی زبان دی ترقی تے ذریعہ تعلیم دی جانکاری حاصل کر سکیے۔ زبان دا تعلق پیداواری عمل نال ہوندا اے۔ زبان کوئی گھڑی گھڑائی شے نہیں ہوندی بلکہ اے ویلے دے نال نال بدلدی رہندی اے۔ ایہہ بدلہ ای زباناں دی زندگی ہوندا اے۔ سانوں اردو پڑھن لکھن تے شرمندہ نہیں ہونا چاہیدا اے بلکہ سانوں شرمندہ تے پنجابی نوں گھروں کڈھن تے ہونا چاہی دا اے۔ کیوں جے اَج ساڈے گھراں وچوں پنجابی ختم ہو رہی اے۔ ساڈے ایتھے زبان نال بڑے تلخ تجربے ہوئے نیں۔ 1971 وچ بنگالی ساتھوں زبان پاروں وکھ ہو کے بنگلہ دیش بنا بیٹھے۔ پاکستان بناون والیاں لئی ایہہ صدما کوئی نکا نئیں سی سچ تے ایہہ وے کہ ماں بولی توں انکار کرنا اپنے آپ توں انکاری ہوون والی گل اے۔
پاکستان وچ پنجابی لہر اونی ای پرانی اے جنا پاکستان’ حق منگن والے پہلے دن توں ای حق منگدے رہے نیں۔ کسے نہ کسے ڈھنگ نال’ جوشوافضل دین تاں اپنی ماں بولی دے حق لئی عدالت دا بوہا ای جا کھڑکایا۔ عاشقاں دے پیراں دی دھمک حاکماں دے محلاں تیکر سنی گئی۔ اوہدا اثر اے ہویا کہ پنجاب دے سکولاں تے کالجاں وچ چھیویں توں بی اے تیک پنجابی اختیاری مضمون دے طور تے لاگو ہو گئی۔ بناں کتاباں بناں استاداں توں’ کالجاں وچ استاد آ گئے پر سکولاں وچ اج تیک بناں استاداں دے کم چل رہیا اے۔ پڑھیار پنجابی پڑھ رہے نیں۔ پنجاب دے سارے ثانوی تعلیمی بورڈ ہر سال ہزاراں تے لکھاں دی تعداد وچ طالبعلماں دا امتحان وی لے رہے نیں۔ پنجابی دا نتیجہ سو فیصد تے 95فیصد ہوندا اے۔ پنجاب حکومت توں سوال اے پڑھاون والے ماہر مضمون پنجابی دے استاد کس مہیا کرنے سن؟
میں ایتھے پنجابی نال پیار رکھن والے سجناں تے متراں دی گل ضرور کراں گی۔ جناب فخر زمان صاحب تے محترمہ پرنسپل
ٹریننگ کالج فوزیہ سلیمی صاحبہ تے پہلے وائس چانسلر مرحوم حبیب مصطفی صاحب جہناں دی ہلاشیری نال میں آپ یونیورسٹی آف ایجوکیشن دے بی ایڈ پروگرام پنجابی دی پہلی کلاس 2005 وچ پڑھائی جیہڑی 2011تیک چلدی رہی۔ تدریس دا پرچہ یونیورسٹی دے دوجے سوشل سائنسز دے ڈسپلن وچ رکھیا گیا۔ میری ریٹائرمنٹ مگروں یونیورسٹی تے تدریس پنجابی دا بوہا بند کردتا۔ محکمہ تعلیم نے ایس دا کوئی نوٹس نہیں لیتا۔ اج پنجابی دیاں ڈھیر کتاباں وی ہن’ پڑھیارووی موجود نیں اوہ وی لکھاں دی تعداد وچ پر استاد دا وجود کوئی نہیں۔ ایہہ جہانوں وکھری مثال اے۔ ایس صورت حال نوں ویکھدیاں ہویاں ایہہ آکھنا پیندا اے جے گزرے سمے دے وزیر تعلیم شاید ان پڑھ سن۔ مسئلا ایہہ نئیں کہ ساڈی نویں نسل پنجابی دے استاد بنن لئی تیار نئیں۔ ایہدے پچھے صرف غلامانہ ذہن نیں’ منافقت اے اوہ وی اپنیاں لئی۔
پنجاب دا کھاندے نیں تے پنجابی نوں ای برا آکھدے نیں۔ بناوٹی تے کمتری زبان دے احساس وچوں اج پنجابیاں نوں باہر کڈھن دی لوڑ اے۔ سیانا سچ آکھدا اے جدوں کوئی قوم برباد ہوون اتے آ جاوے کہ اوہ اپنے اصل نوں بھل جاندی اے۔
نوٹ: تکنیکی اعتبار نال ویکھیا جاوے تے علاقائی بولیاں تھمیاں نیں رابطے دی۔ پاکستانی زبان ”اردو” دیاں تے پنجابی زبان اک وڈے تھم دی حیثیت رکھدی اے۔ ایس دی حفاظت تے ترقی لئی سنجیدگی نال کم کرن دی لوڑ اے۔ دنیا دی ہرزبان علمی زبان بن جاندی اے جہدے وچ عالمی سرمایہ منتقل کردتا جاوے۔ اج مصر وچ ایم بی بی ایس دی تعلیم عربی زبان وچ دتی جا رہی اے۔ دنیا اپنے بالاں نوں علم پڑھا رہی اے تے اسی مضمون پڑھا رہے آں۔
پنجابی زبان تے پنجابی کلچر ای ساڈا مستقبل اے
1849 وچ جدوں انگریزاں پنجاب تے قبضا کیتا تے مسجداں’ مندراں تے گوردواریاں وچ پنجابی پڑھائی جا رہی سی تے اج توں چار گنا ودھ شرح خواندگی سی۔ انگریز سرکار نے سو سال دی لڑائی مگروں بڑی مشکل سکھاں توں پنجاب کھویا سی۔ کاش پنجاب دے حکمران راجہ رنجیت سنگھ نے اپنی مٹھی مادری زبان پنجابی نوں سرکاری دی حیثیت دتی تے اج پنجابی دے تعلیمی حالات انج نا وِگڑدے۔ انگریز سرکار نے پنجابیاں دی زبان کھو کے ایتھوں دے رہن والیاں دی ایکتا نوں توڑیا۔ ایہہ ہر قابض دا پہلا ہر با ہوندا اے۔ تریخ دس دی اے کہ گورے صرف پنجابی قوم کولوں ڈردے سن۔ کوئی وی حکومت آئی تے گئی پر پنجاب دے رنگ پھکے نہیں پئے۔ ایتھوں ثابت ہوندا اے کہ پنجابی ثقافت بڑی طاقتور اے۔ مینوں رب سوہنے توں بڑی امید اے کہ اج نئیں تے کل ایہہ اپنا آپ منوا لووے گی۔ ساری دنیا وچ پنجاب دے صوفیانا کلام دی بڑی دُھم پئی ہوئی اے۔ ایہدا راہ کوئی ڈَک نہیں سکدا۔
میں پنجابی دی نکی جیہی سیوک آں’ پنجاب دے دردی پروفیسر جمیل پال پنجابی اخبار لوکائی والے تے پروفیسر عباد نبیل شاد ہوراں دی مدد نال 2001وچ پنجاب یونیورسٹی دے بی ایڈ پروگرام وچ پنجابی تدریس دا مضمون دوجیاں زباناں نال شامل کروایا جیہدا باقاعدہ نوٹیفکیشن ہویا۔2004-5 وچ یونیورسٹی آف ایجوکیشن وچ جناب فخر زمان صاحب دی ہلاشیری نال تدریس پنجابی دیاں کلاساں شروع ہوئیاں۔ ساڈی افسر شاہی دا وی سلوک پنجابی نال ہمیش مترئی والا رہیا۔ ہن حالات بدل گئے نیں’ سوچاں وی بدلن دی لوڑ اے۔ دھرتی ماں انصاف دے کٹیہرے وچ کھڑی اپنا حق پئی منگدی اے۔
فخر زمان جیہناں 1986 توں لے کے 2005 تیک باراں عالمی کانفرنساں کروا کے دنیا بھر وچ پنجابیاں دی شناخت نوں اک نویں زندگی بخشی اے۔ سلام اے اوہناں دی محنت تے کوششاں نوں۔
میں موجودہ وزیراعلیٰ پنجاب چودھری پرویزالٰہی پنجاب تے پنجابی دے دردی انکھی ہوراں اگے درخواست کرنی آئی جتھے اوہناں پنجابی لئی مان جوگ کم کیتے نیں۔ پنجاب دے بالاں نوں پرائمری سکولاں وچ مادری زبان پنجابی پڑھن دا حق دین۔ اج اللہ نے اوہناں نوں بااختیار کیتا اے۔ اج ویلا اے پنجابی زبان نوں سرکاری تے قنونی حیثیت دے کے بچان لین دا۔اج گلوبلائزیشن دے دور وچ اپنی شناخت نوں ساری دنیا بچاون وچ آہر کر رہی اے۔ ساڈی وی بچت ایسے وچ ای اے کہ دنیا نال پنجابی نوں سائنسی بنیاداں اتے ٹور کے کمپیوٹر نال اک سر کرئیے تے اپنی ریت روایت نوں ہتھوں ناں کڈھیے۔
رب نہ کرے’ رب نہ کرے’ اللہ نہ کرے تریخ وچ ناں لخیا جاوے ویلا ہتھوں نکل گیا تے نتیجا کوئی چنگا نہیں ہونا۔ پنجابی قوم ایس واسطے تباہ ہوئی جو اوہناں اپنی مادری زبان چھڈ کے زبان نوں ذریعہ تعلیم بنا لیا سی۔ اج گزرے سمے دے پنجابیاں تے پنجاب دے زخماں تے مرہم رکھن دی لوڑ اے۔
پنجاب سرکار نوں میری تجویز اے کہ پنجاب دے سارے سکولاں اندر پنجابی دے ماہر استاد مہیا کر کے لکھاں نوجواناں لئی نوکری دے بوہے کھولے جا سکدے نیں۔دوجی جنگ عظیم وچ جاپان دی شکست ویلے بادشاہ نوں سمجھوتے اتے دستخط کرن لئی کہیا گیا۔اوس نے صرف ایس گل دا خیال رکھیا کہ جاپان وچ جاپانی ای ذریعہ تعلیم ہووے گی تے فیر ساری دنیا ویکھیا۔ جاپانی ترقی کر کے بڑی چھیتی اپنے پیراں اتے کھلو گئے۔
اج لوڑ اے کہ اسی اپنی شناخت برقرار رکھن لئی پنجابی نوں سائنسی بنیاداں اتے کمپیوٹر نال اک سر کرئیے تے ڈھیر پیسہ کرئیے اپنے ورثے دی حفاظت لئی’ ورثہ ہر قوم لئی اک انمول خزانہ ہوندا اے۔ اپنی زبان پڑھا کے بچیاں نوں اپنے ورثے دے نیڑے کرئیے تے میری پنجاب حکومت اگے درخواست اے کہ اٹھارویں ترمیم موجب تعلیم دا اختیار ورتے تے اپنے ورثے دی رکھوالی دا کم اپنے سکولاں توں شروع کرے جتھے بچے دی شخصیت دی عمارت اُسردی ای۔ میں اپنی اگل ایس فقرے اتے ختم کرنی آں کہ زبان ای کسے قوم دی آخری دفاعی لائن ہوندی اے۔۔