احمد راہی… بھلا موئے تے وِچھڑے کون میلے

کئی برس بیتے
اوروں کی طرح چلا گیا وہ بھی
انج جیویں پنجاب دی تریخ کراہ رہی ہووے کہ جیویں اک عہد ختم ہو گیا ہووے۔ دوجیاں وانگوں اوہدا سوگ منان دی روایت وی اسیں ضرور پوری کراں گے کہ اسیںروایتاں نبھان وچ بڑے وضع دار تے ماہر آں سگوں سچ پچھو تے شوقین آں پر ایس ویلے وارث شاہ دے بول میرے ذہن وچ گونج رہے نیں۔
”بھلا موئے تے وِچھڑے کون میلے”
پتہ نہیں اسیں جیوندیاں دی قدر کرنا کدوں سکھاں گے اسیں قریب المرگ انساناں توں وی لاپروا ہو جانے آں اوہناں توں جان توں نہیں روکدے سگوں اوس ویلے دا انتظار کرنے آں کہ کدوں کوئی سدھارے تے اسیں اپنا روایتی ”تعزیت چھلکاندا چہرہ” لئے جان تے مرن والے دے ٹھنڈے ٹھار بدن نوں موڈھا دے کے مٹی وچ جا کے ملیامیٹ کرن۔ ایس لمحے وی ساڈے کول ایناں ویلا نہیں ہوندا کہ ”کریں کج جبیں سے سرکفن” تے اوہدی تشنہ کام اکھاں وچ قاتلاں دے ناں تے پڑھ لیے۔ کدی کدی تے مینوں اپنے آپ تے وی گمان ہوندا اے کہ کدھرے میں وی فنکاراں دی جان لین والے قبیلے نال تے تعلق نہیں رکھدا؟ جیویں میں احمدراہی نوں بھلا دتا اوہدی بیماری دی خبر سن کے وی دو سطراں تک نہ لکھ سکیا۔ اک ادھ سطر دی خبر راہیں اپنے تے اپنے دوستاں’ سجناں نوں دیار غیر وچ اطلاع تک نہ دے سکیا پر شاید نہیں’ میں احمدراہی دی بیماری دی منحوس خبر اپنے اخبار نوں گھلی سی پر کسے وجہ توں نہ چھپ سکی۔ چلو میں تے اپنے حساب نال سرخرو ٹھہرا۔ شہرہ آفاق گیتاں تے نغمیاں دا خالق ”ترنجن” لکھ کے امر ہو گیا۔
احمدراہی امرتسر وچ پیدا ہویا۔ پڑھائی دے دوران شاعری توں علاوہ آوارہ گردی کردا رہیا۔ اک واری اوہنے مینوں دسیا سی۔ ”جدوں میرے والد دا انتقال ہویا اوس ویلے جے میرے بھائی دے کول ملازمت نہ ہوندی تے اسیں رُل جاندے۔ اج میں احمدراہی نہ ہوندا صرف غلام محمد ہوندا”۔ فیر اوہنے دسیا ”ہال بازار امرتسر وچ شیراز ہوٹل سی اوتھے منٹو’ باری علیگ تے ابوسعید قریشی وغیرہ بیٹھدے سن۔ منٹو دی گلی کوچہ وکیلاں وچ اکثر میرا جانا ہوندا سی۔ عارف عبدالمتین دے گھر دے بالکل سامنے منٹو د ا گھر سی۔ یار! ایہ سب تھاواں لہور وچ وی میرا پچھا نہیں چھڈدیاں”۔
ترقی پسند تحریک شروع ہوئی ایس تحریک وچ لہور تے امرتسر نے اک اہم کردار نبھایا سی اوس ویلے سارے پنجابی مسلمان اردو وچ لکھ رہے سن تے جدوں پاکستان بنیا تے ساڈے کول جدید پنجابی ادب دی کوئی روایت نہیں سی۔ پاکستان وچ جدید پنجابی ادب دی ابتدا صفر توں ہوئی۔ قیام پاکستان دے بعد دو تن ورھیاں وچ احمدراہی دی شاعری دی کتاب ”ترنجن” تے نواز دیاں کہانیاں دی کتاب ”شام رنگی کڑی” توں علاوہ ہور کوئی کتاب نہیں سی۔ ناول صفر’ تنقید صفر’ کہانیاں صفر۔ ”ترنجن” اوہناں دیہاڑیاں دوہاں پنجاباں دی مقبول ترین کتاب سی۔ لوک ایہنوں امرتاپریتم دی کتاب ”نویں رُت” دے نال ملا کے پڑھدے سن۔ کئی ورھیاں تک اسیں کدی امرتا دے لفظاں وچ تے کدی راہی دے لفظاں وچ اتھروئواں نال لکھی پنجاب دی خونی تریخ پڑھدے رہے۔ رومانس وچ ڈبی کالی تریخ…
احمدراہی دی عظمت ایہہ وے کہ اوہنے پنجابی ادب دی کلاسیکی روایت نوں چھوئے بناں فسادات دے تلخ تجربے نوں اک نواں طرز اظہار دتا۔ نواں ایس مفہوم وچ کہ جہڑے لوک دھناں تے گیتاں نوں اوہنے انسانی غارت گری دے موضوع لئی استعمال کیتا اوہناں نوں ایس مفہوم وچ پہلے استعمال نہیں کیتا گیا۔
راہی نے چھوٹے کینوس تے وڈا تجربہ کیتا۔ بلاشبہ اک کامیاب تجربہ کیتا۔ ”ترنجن” دے بعد عزت’ شہرت’ مقبولیت اوہدے قدم چمن لگی’ اوہناں دیہاڑاںدوہاں پنجاباں وچ راہی راہی دی صدا گونجدی سی۔ اپنے ایس تجربے نوں اوہنے فلم وچ کیش کیتا۔ خوب داد سمیٹی تے فیر اوتھوں دا ای ہو کے رہ گیا۔ ہاں ایہ ضرور ہویا کہ ترنجن ایم اے دے کورس دا حصہ بن گئی۔ راہی نال میریاں بہت ساریاں یاداں جڑیاں نیں ترقی پسند ادب توں علاوہ فلم نگری وچ وی میرا اوہدا ساتھ رہیا۔ ایہ ساریاں گلاں فیر کسے ویلے کراں گے۔
راہی دی زندگی دا سفر امرتسر توں شروع ہویا سی۔ لہور دے ریواز گارڈن توں ہوندا ہویا میوہسپتال دے لائل پور وارڈ تے جا ختم ہویا تے فیر قبرستان میانی صاحب دی اک قبر اوہنوں اپنی گود وچ لین لئی بے چین ہوئی۔ چن ماہی آ تیری راہ پئی تکنی آں۔ پنجابی ادب دا رانجھا تے صاحباں دا مرزا’ کہانی کار’ گیت نگار’ نغمہ نویس جہدے گلے وچ ڈیڑھ ہزار توں ودھ گیتاں دی مالا پئی اے جہدے کریڈٹ وچ اوہ فلماں نیں جہناں دے بناں پاکستان فلمی تریخ ادھوری تے نامکمل سمجھی جاندی اے۔
اوہ احمد راہی جو مرن توں پہلاں لہور دے خیراتی میوہسپتال دے لائل پور وارڈ وچ بے حس معاشرے دے دتے ہوئے تحفے’ دمے’ لقوہ تے نکارہ پھیپھڑے لئے موت دے انتظار وچ دن گن دا رہیا۔ نہ معاشرے نے اوہدا حال پچھیا تے نہ ارباب اختیار دے کناں وچ اوہدی بیماری دی خبر آئی۔ اوہ قوم دا اثاثہ سن پر قوم نے اوہ اثاثہ خوردبرد کر لیا تے اوہدے نال ای سنجے دل والے بوہے ہمیشہ ہمیشہ لئی بند ہو گئے۔ ”بھلا موئے تے وچھڑے کون میلے”۔