ابوالاثر حفیظ جالندھری۔۔۔خالق قومی ترانہ

قومی ترانے دے خالق’ شاعر’ ادیب ابوالاثر حفیظ جالندھری 14جنوری 1900نوں مشرقی پنجاب جالندھر وچ پیدا ہوئے۔ اوہناں دے والد دا نام شمس الدین جہڑے حافظ قرآن سن۔ راجپوت برادری نال تعلق رکھدے سن۔ اوہناں نے شروع دی تعلیم 1905 وچ جامع مسجد جالندھر توں شروع کیتی تے قرآن مجید ناظرہ پڑھیا۔ 1907 وچ مشن ہائی سکول وچ داخل ہوئے تے مگروں گورنمنٹ ہائی سکول جالندھر وچ داخلہ لیا۔ صرف ست جماعتاں پاس کیتیاں۔ تعلیم نوں ادھورا چھڈیا۔ جذبہ حریت بیدار ہویا۔ آزادی ویلے 1947 وچ لہور آ گئے۔
اوہناں نوں قدرت نے صاحب فکر تے صاحب عمل بنا کے گھلیا سی۔ گھر دا ماحول مذہبی سی لہٰذا بچپن ای توں دین اسلام نال سینہ منور ہو گیا تے اوسے جوش قلب نے اوہناں نوں شاعر بنادتا۔ اوہناں نوں نامور فارسی شاعر مولانا غلام قادر بلگرامی دی اصلاح حاصل رہی۔ اوہناں محنت تے ریاضت نال نامور شاعراں دی فہرست وچ جگہ بنائی۔ بڑی بھرویں زندگی لنگھائی۔ اوہناں دی نرینہ اولاد نہیں سی ایس لئی اوہناں نے کوثر حمید جہڑے استاد’ ماہر تعلیم و قنون تے منے پرمنے شاعر سن نوں اپنا منہ بولا پتر بنایا ہویا سی۔ جدوں اوہ ہسپتال داخل ہوئے تے کوثر حمید دن رات اوہناں دی تیمارداری کردے رہے۔
حفیظ جالندھری پاک فوج وچ ڈائریکٹر جنرل مورال’ صدر پاکستان دے چیف ایڈوائزر تے پاکستان رائٹرز گلڈ دے ڈائریکٹر دے منصب اتے وی فائز رہے۔ اوہناں نے اردو شاعری تے پاکستان لئی مثالی خدمات سرانجام دتیاں تے قومی ترانہ تخلیق کر کے ہمیشہ لئی امر ہو گئے۔ حفیظ جالندھری نے ایہہ خوبصورت قومی ترانہ احمد جی چاگلہ دی دھن تے تخلیق کیتا سی تے حکومت پاکستان نے ایہنوں 4اگست 1954 نوں پاکستان دے قومی ترانے دے طور تے منظور کیتا۔ اوہ اکو ویلے غزل گو تے نعت گو شاعر وی سن۔ تاہم اوہناں دا سب توں وڈا کارنامہ شاہنامہ اسلام اے جہڑا چار جلداں اتے مشتمل اے اوہدے ذریعے اوہناں نے اسلامی روایتاں تے قومی شکوہ احیا کیتا جہدے اتے اوہناں نوں فردوس اسلام دا خطاب دتا گیا۔ اوہناں دیاں کجھ غزلاں تے نظماں وی ایسیاں نیں جہڑیاں اردوب ادب وچ زندہ جاوید ہو چکیاں نیں تے اوہناں وچوں اک ”ابھی تو میں جوان ہوں” شامل اے۔ اوہناں دی ادبی’ ملی خدمات دے اعتراف وچ اوہناں نوں ہلال امتیاز تے صدارتی تمغہ برائے حسن کارکردگی نال وی نوازیا گیا۔
حفیظ جالندھری دے شعری مجموعیاں وچ نغمہ ہار’ تلخابہ شیریں تے سوزوساز’ افسانیاں دا مجموعہ’ نعت پیکر’ گیتاں دے مجموعے’ ہندوستان ہمارا’ پھول مالی تے بچیاں دی نظماں تے اپنے موضوع اتے اک منفرد کتاب چیونٹی نامہ قابل ذکر نیں۔
لکھنو والے کسے دوجے نوں اہل زبان تسلیم نہیں کردے سن۔ انج ای حفیظ جالندھری دی شہرت پھیلی تے اہل زبان نوں وی ا وہناں دی زبان دانی تسلیم کرنا پئی۔ ایہدے تے حفیظ جالندھری دا شعر بڑا مشہور ہویا کہ
حفیظ اہل زبان کب مانتے تھے
بڑے زوروں سے منوایا گیا ہوں
دلچسپ گل ایہہ اے کہ مشاعرے وچ ایہہ شعر پڑھدے ویلے اوہ سجی مٹھی بند کر کے تے بازو اک خاص انداز وچ لہرا کے آخری مصرع پڑھدے کہ
”بڑے زوروں سے منوایا گیا ہوں”
تے ہال وچ ہر پاسے ہاسے بکھر جاندے۔
1922توں 1929تک حفیظ جالندھری نونہال’ ہزار داستان’ تہذیب’نسواں تے مخزن جئے معیاری ادبی رسالیاں دے ایڈیٹر رہے۔ 17سال دی عمر وچ اوہناں دا ویاہ اپنی رشتے دار خاتون زینب بیگم نال ہویا۔ جہناں توں تہاڈی ست دھیاں پیدا ہوئیاں۔ پتر نہیں ہویا۔ 1939وچ اک گھٹ عمر انگلش خاتون نال دُوجا ویاہ کیتا۔ کجھ عرصہ مگروں طلاق اتے نوبت پہنچ گئی تے حفیظ جالندھری نے ایس غم دے زیر اثر ایہہ شعر کہیا:
جو کامیاب محبت ہو سامنے آئے
میں کامیاب نہیں’ ہاں میں کامیاب نہیں
اوہناں دی روح مجاہد تے دل شاعر دا سی۔ شاہنامہ اسلام’ اسلامی روایات تے پرشکوہ تاریخ دا ریکارڈ اے۔ جنگ عظیم دوئم دے زمانے وچ حفیظ جالندھری نوں پبلسٹی آفیسر مقرر کیتا گیا۔ اوہ تحریک پاکستان دے سرگرم رکن سن۔ 1948 وچ اوہناں نے کشمیر دی آزادی لئی جاری سرگرمیاں وچ بھرواں حصہ لیا۔ قیام پاکستان مگروں لہور وچ ہونہار بک ڈپو قائم کیتا تے کتاباں دی اشاعت کیتی۔1952 وچ قومی ترانے دی سلیکشن کمیٹی نے حفیظ جالندھری دا ترانہ 723 ترانیاں وچوں منتخب کیتا۔ 1950 وچ پاک سرزمین شادباد دے جذبہ حب الوطنی نال سرشار ایس ترانے نے قوم وچ اک (ترانہ 13اگست1954نوں نشر ہویا) عظیم الشان ملی جذبہ بیدار کیتا۔ تہاڈی ایہہ خدمت بے مثال تے قوم اتے احسان عظیم اے۔
1965 وچ جنگ مگروں لہور’ سیالکوٹ تے سرگودھا دے شہراں نوں شجاعت تے بہادری دے علامت دے طور تے ہلال استقلال دے نام نال جھنڈے عطا کیتے گئے۔ قومی ترانے دے خالق حفیظ جالندھری نے اوس جھنڈے لئی ”ہلال استقلال” دے نام توں خوب صورت قومی نظم تخلیق کیتی۔ اوہناں دے قومی ترانیاں تے ملی نغمیاں نے قوم دا مورال اچا کیتا۔ حفیظ جالندھری نے آزاد کشمیر دا قومی ترانہ نہ صرف لکھیا بلکہ اوہدی دھن وی ترتیب دتی۔
1946 وچ قائداعظم دے حکم تے سرکاری ملازمت توں استعفیٰ دے دتا۔ 1947 وچ ڈائریکٹر جنرل مورال آرمڈ فورسز آف پاکستان مقرر ہوئے۔ 1961 وچ ڈائریکٹر ادارہ تعمیر نو پاکستان مقرر ہوئے۔ قائداعظم حفیظ نوں Son کہہ کے پکاردے سن۔ آغاز قیام پاکستان وچ قائداعظم دے حکم تے جنگ کشمیر وچ خدمات انجام دتیاں تے اوہدے وچ زخمی وی ہوئے۔ ایس طرحاں 1965 دی جنگ وچ اگلے مورچیاں تے جا کے مجاہدین ا سلام دا لہو گرماندے رہے۔
شاہنامہ اسلام دے تصنیف کرن دی وجہ توں غفلت وچ ستی اپنی قوم نوں اسلاف دے کارنامے یاد رکوانا سی۔ ایس لئی تڑپ کے کہندے نیں۔
ارادہ ہے کہ پھر ان کا لہو اک بار گرمائوں
دل سنگین سخن کے آتشیں تیروں سے برمائوں
سنائوں ان کو ایسے ولولہ انگیز افسانے
کرے تائید جن کی عقل بھی تاریخ بھی مانے
کیا فردوسی مرحوم نے اسلام کو زندہ
خدا توفیق دے تو میں کروں ایمان کو زندہ
بیگم خورشید حفیظ جالندھری نے اپنے اک انٹرویو روزنامہ نوائے وقت 3فروری 2000وچ دسیا سی کہ ساڈی اک دھی اے تے حفیظ صاحب دی ستویں دھی اے۔ جدوں ستویں واری وی دھی پیدا ہوئی تے اوہناں نے کہیا: چنگا اللہ دی ایہو رضا اے تے میں وی راضی آں۔ چنانچہ اوہناں نے دھی دا نام رضا ای رکھیا۔ رضا دا ویاہ ہو چکیا اے۔ اوہ ریاض وچ اپنے شوہر تے تن بالاں دے نال رہندی اے۔ حفیظ صاحب دے کول 10کنال توں ودھ زمین سی جہڑی اوہناں نے تقسیم کردتی۔ ساریاں نوں برابر دا حق دتا۔
اوہناں دی پہلی بیگم زینب تے اک دھی تسنیم دا وی انتقال ہو چکیا اے۔ اوہ وی ماڈل ٹائون جی بلاک دے قبرستان وچ آسودہ خاک نیں۔ بیگم خورشید حفیظ دا انتقال 8مئی 2021 وچ ہویا۔ مرحومہ وی جی بلاک قبرستان وچ محو خواب ابدی نیں۔ راقم نوں وی بیگم خورشید دا انٹرویو کرن دا اعزاز حاصل اے۔ حفیظ جالندھری دا پورا نام محمد حفیظ سی۔ تخلص حفیظ کنیت ابوالاثر تعلیم ستویں جماعت پاس۔ بیویاں زینب’ انیلا تے خورشید تلمذ سخن غلام قادر بلگرامی اعزازات: ابوالاثر’ خان صاحب’ خان بہادر’ ملک الشعرا’ نواب حسان الملک ‘ ولادت 14جنوری 1900ئ’ وفات 21دسمبر 1982ئ’ مزار منٹو پارک (اقبال پارک) لہور
کلام:
ابھی تو میں جوان ہوں
ہوا بھی خوشگوار ہے
گلوں پر بھی نکھار ہے
ترنم ہزار ہے
بہار پربہار ہے
کہاں چلا ہے ساقیا!
ادھر تو لوٹ ادھر تو آ
ارے یہ دیکھتا ہے کیا…
اٹھا سبو’ سبو اٹھا
سبو اٹھا پیالہ بھر
پیالہ بھر کے دے ادھر
چمن کی طرف کر نظر
سماں تو دیکھ بے خبر
وہ کالی کالی بدلیاں
افق پہ ہو گئی عیاں
ابھی تو میں جوان ہوں
حفیظ جالندھری نے موسیقار عبدالکریم چاگلہ دی ترتیب دتی ہوئی دھن تے قومی ترانہ لکھیا۔ ایس ترانے دی دھن 21اگست 1949نوں منظور ہوئی۔ ایہہ قومی ترانہ ریڈیو پاکستان توں 13اگست 1954نوں پہلی واری نشر ہویا۔ قومی ترانے وچ الف 36واری آیا اے۔ ایہدا دورانیہ اک منٹ 20سیکنڈ اے۔ ترانے وچ صرف اک لفظ اردو وچ اے تے اوہ ”سرزمین” ترانے دے 38ساز تے 120لفظ نیں۔ ترانہ منظور کرن والی کمیٹی دے سربراہ دا نام پیرزادہ عبدالستار سی۔
ترانہ ایہناں گلوکاراں دی آواز وچ صدا بند ہویا۔: نسیمہ شاہین’ انور ظہیر’ زوار حسین’ احمد رشدی’ نجم آرا’ اختر عباس’ کوکب جہاں’ اختر وصی’ رشیدہ بیگم’ غلام دستگیر۔ قومی ترانہ سب توں پہلاں غیر ملکی سربراہ شہنشاہ ایران رضا شاہ پہلوی دی پاکستان آمد تے وجایا گیا سی۔
حفیظ جالندھری دا اک مشہور شعر:
سب کچھ خدا سے مانگ لیا تجھ کو مانگ کر
اتھے نہیں ہیں ہاتھ میرے اس دعا کے بعد
اوہناں دا انتقال 21دسمبر 1982 نوں لہور وچ ہویا۔ امانتاً اوہناں دی تدفین ماڈل ٹائون جی بلاک وچ ہوئی۔ اوہناں دی وصیت سی کہ مینوں علامہ اقبال دے مزار دے پہلو وچ دفنایا جاوے پر حکومت نے اجازت نہیں دتی۔ فیر کئی ورھیاں مگروں اوہناں دے جسد خاکی نوں مینار پاکستان دے نزدیک اک مزار وچ منتقل کیتا گیا۔
بھارت دے مشہور شاعر’ دانشور جگن ناتھ آزاد دے انتقال (4جولائی 2004) دے اک مہینے مگروں دہلی توں شائع ہون والے پندرہ روزہ انگریزی جریدے دی ملی گزٹ دے 16تا 31اگست 2004 دے شمارے وچ جموں و کشمیر وچ مقیم منے پرمنے صحافی لوپوری دی اک اچیچی رپورٹ شائع ہوئی۔ جہڑی آنجہانی جگن ناتھ آزاد دے اک انٹرویو اتے مشتمل سی۔ ایس رپورٹ وچ اوہناں نے پہلی واری دعویٰ کیتا کہ پاکستان دا قومی ترانہ جگن ناتھ آزاد نے تحریر کیتا سی تے ایہہ کہ ایہہ ترانہ لکھن لئی ریڈیو لاہور دے اک دوست نے کہیا سی۔
لوپوری دے بقول ”جگن ناتھ آزاد دے اوس دوست نوں قائداعظم محمد علی جناح نے حکم دتا سی کہ پاکستان دا پہلا قومی ترانہ کسے اردو دان ہندو شاعر کولوں تحریر کروایا جاوے۔ جگن ناتھ آزاد نے اپنا ترانہ کجھ دناں وچ مکمل کر کے قائداعظم نوں بھجوا دتا جہناں نے محض کجھ گھنٹیاں وچ اوہنوں منظور کر لیتا۔ 14 اگست 1947 نوں ریڈیو پاکستان کراچی دی پہلی نشریات وچ پاکستان دا جہڑا پہلا قومی ترانہ نشر ہویا اوہ ایہو ترانہ سی جہڑا جگن ناتھ آزاد نے لکھیا۔ ایہہ ترانہ قائداعظم دی وفات مگروں تک نشر ہوندا رہیا۔ قائداعظم دی وفات دے کجھ مہینیاں مگروں اوہناں دے جانشیناں نے جگن ناتھ آزاد دا تحریر کردہ قومی ترانہ رد کردتا تے اک نویں قومی ترانے دی تشکیل دے کم دا آغاز کیتا۔ انج پاکستان دا موجودہ قومی ترانہ وجود وچ آیا۔ جگن ناتھ آزاد دا تحریر کردہ قومی ترانہ
اے سرزمین پاک
ذرے ترے ہیں آج ستاروں سے تابناک
روشن ہے کہکشاں سے کہیں آج تیری خاک
تندی حاسداں پہ ہے غالب تیرا سواک
دامن وہ سل گیا ہے جو تھا مدتوں سے چاک
اے سرزمین پاک
اب اپنے عزم کو ہے نیا راستہ پسند
اپنا وطن ہے آج زمانے میں سربلند
پہنچا سکے گا اس کو نہ کوئی بھی اب گزند
اپنا علم ہے چاند ستاروں سے بھی بلند
اب ہم کو دیکھتے ہیں عطاردہویا سماک
اے سرزمین پاک
اترا ہے امتحاں میں وطن آج کامیاب
اب حریت کی زلف نہیں محو پیچ و تاب
دولت ہے اپنے ملک کی بے حدوبے حساب
ہوں گے ہم آپ ملک کی دولت سے فیضیاب
مغرب سے ہم کو خوف نہ مشرق سے ہم کو باک
اے سرزمین پاک
اپنے وطن کا آج بدلنے کا نظام
اپنے وطن میں آج نہیں ہے کوئی غلام
اپنا وطن ہے راہ ترقی پہ تیز گام
آزاد بامراد’ جواں بخت شاد کام
اب عطر بیز ہیں جو ہوائیں تھیں زہر ناک
اے سرزمین پاک
ذرے ترے ہیں آج ستاروں سے تابناک
روشن ہے کہکشاں سے کہیں آج تیری خاک
اے سرزمین پاک