25دسمبر یوم قائد اعظم محمد علی جناح

قائداعظم محمد علی جناح دا پیدائشی نام محمد علی جناح بھائی سی۔ اوہ 25دسمبر 1876 وچ پیدا ہوئے۔ اوہ اپنے ویلے دے اک مشہور وکیل’ سیاست دان تے بانی پاکستان سن۔ قائداعظم محمد علی جناح1913 توں لے کے پاکستان دی آزادی 14 اگست 1947 تک آل انڈیا مسلم لیگ دے سربراہ رہے۔ فیر قیام پاکستان مگروں اپنی وفات تک اوہ ملک دے پہلے گورنر جنرل رہے۔ سرکاری طور تے پاکستان وچ آپ نوں قائداعظم یعنی ساریاں توں عظیم رہبر تے بابائے قوم یعنی ‘قوم کا باپ’ وی کہیا جاندا اے۔جناح دایوم پیدائش پاکستان وچ قومی تعطیل دے طور تے منایا جاندا اے۔ محمد علی جناح کراچی دے پیدائشی تے لنکن ان توں بیرسٹری کرن والے جناح’ 20ویں صدی دے شروع دے دو عشریاں وچ آل انڈیا کانگریس دے اہم رہنما دے طور تے اُبھرے۔ اپنی سیاست دے شروع دے دور وچ اوہناں نے ہندو مسلم اتحاد لئی کم کیتا۔ 1916 وچ آل انڈیا مسلم لیگ تے آل انڈیا کانگریس وچ ہون والے میثاق لکھن نوں مرتب کرن وچ وی اوہناں نے اہم کردار ادا کیتا۔ جناح آل انڈیا ہوم رول لیگ دے اہم رہنماواں وچوں سن۔ اوہناں نے چودہ نکات وی پیش کیتے جہناں دا مقصد ہندوستان دے مسلماناں دے سیاسی حقوق دا تحفظ کرنا سی۔ قائداعظم 1920 وچ آل انڈیا کانگریس توں مستعفی ہو گئے جہدی وجہ آل انڈیا کانگریس دے موہن داس گاندھی دی قیادت وچ ستیا گرا دی مہم چلان دا فیصلہ سی۔
پلٹنا جھپٹنا جھپٹ کر پلٹنا
لہو گرم رکھنے کا ہے اک بہانہ
1940 تک جناح نوں ایہہ یقین ہو چلیا سی کہ ہندوستان دے مسلماناں نوں اک وکھرے دیس دی جدوجہد کرنی چاہیدی اے۔ اوسے سال مسلم لیگ نے جناح دی قیادت وچ قرارداد پاکستان منظور کیتی جہدا مقصد نویں مملکت دے قیام دا مطالبہ سی۔ دُوجی جنگ عظیم دے دوران آل انڈیا مسلم لیگ نے مضبوطی پھڑی جد کہ اوس دور وچ کانگریس دے کئی رہنما قید کٹ رہے سن تے جنگ دے ختم ہون دے مختصر عرصے وچ ای انتخابات دا انعقاد ہویا جہدے وچ جناح دی جماعت نے مسلماناں لئی مختص نشستاں وچوں وڈی تعداد جت لیتی۔ ایہدے مگروں آل انڈیا کانگریس تے آل انڈیا مسلم لیگ متحدہ ہندوستان وچ اختیارات دے توازن لئی کسے صیغے اتے متفق نہ ہو سکے نتیجتاً ساری جماعتاں ایس امر اتے متفق ہو گئیاں کہ ہندوستان دے دو حصے کیتے جان جہناں وچ اک مسلم اکثریتی علاقیاں وچ پاکستان جد کہ باقی ماندہ علاقیاں وچ بھارت دا قیام ہووے۔ پاکستان دے پہلے گورنر جنرل دے طور تے جناح نے اپنی حکومتی پالیسیاں دے قیام لئی کم کیتا ۔ نیز اوہناں نے اوہناں لکھاں لوکاں دے بہبود تے آبادکاری لئی وی کم کیتا جہڑے تقسیم ہند مگروں پاکستان وَل ہجرت کر چلے سن۔ اوہناں نے اوہناں مہاجر کیمپاں دی ذاتی طور تے دیکھ بھال کیتی۔ جناح 71 ورھیاں دی عمر وچ انتقال کر گئے جد کہ اوہناں دے نوزائیدی ملک نوں سلطنت برطانیہ کولوں آزاد ہوئے محض اک سال دا عرصہ ہویا سی۔ اوہناں دی سوانح عمری لکھن والے لکھاری’ اسٹینلی وولپرٹ لکھدے نیں کہ اوہ (یعنی جناح) پاکستان دے عظیم ترین رہنما رہن گے۔
جناح دا پیدائشی نام محمد علی جناح بھائی سی اتے اوہ غالباً 1876 وچ اک کرائے دے مکان وزیر مینشن کراچی دی دوجی منزل وچ جناح بھائی پونجا تے اوہناں دی بیوی مٹھی بائی دے ہاں پیدا ہوئے۔ جناح دی جائے پیدائش پاکستان وچ اے لیکن ایہہ اس دور وچ ممبئی دا حصہ ہویا کردا سی۔ جناح دا تعلق گجراتی خوجا اسماعیلی شیعہ پس منظر نال سی لیکن مگروں اوہناں نے بارہ امامی مسلک اختیار کر لیا۔ جناح دا تعلق اک متوسط آمدنی والے گھرانے نال سی۔ اوہناں دے والد اک تاجر سن جہڑے نوابی ریاستاں گونڈل (کاٹھیا واڑ’ گجرات) دے پنڈ پنیلی وچ اک جولاہا خاندان وچ پیدا ہوئے سن۔ اوہناں دی والدہ دا تعلق وی اوسے پنڈ نال سی۔ اوہ 1875 وچ کراچی منتقل ہو گئے تے اوہ ایس توں پہلاں ای رشتہ ازدواج وچ بنھ چکے سن۔ کراچی دی معیشت اوہناں دناں ترقی کر رہی سی تے 1869 وچ نہر سوئز کنال دے کھلن دا مطلب ایہہ سی کہ کراچی ممبئی دے مقابلے وچ یورپ توں 200ناٹیکل میل کول ہو گیا سی۔
قائداعظم گو کہ اسماعیلی شیعہ پس منظر رکھن والے خوجا سن لیکن اوہناں نے اپنی بھین فاطمہ جناح سنے اپنا مسلک شیعہ اسماعیلی توں تبدیل کر کے اثنا عشریہ شیعہ کر لیا سی۔ جہدا ثبوت اوہناں دا نکاح نامہ دا عکس اے۔ جناح دا اپنے بھین بھراواں وچ دوا نمبر سی۔ اوہناں دے تن بھراں تے تن بھیناں سن جہناں وچ فاطمہ جناح وی شامل سن۔اوہناں دے والدین گجراتی زبان بولدے سن جد کہ بچے کچھی زبان تے انگریزی وی بولن لگے سن۔ سوائے فاطمہ دے’ جناح دے باقی بھین بھراواں دے متعلق گھٹ ای معلومات دستیاب نیںجیویں کہ اوہ کتھے رہے تے آیا کدی اوہ جناح دے وکالتی تے سیاسی میدان وچ کامیابیاں دے دوران اوہناں نال ملے وی یا نہیں۔ لڑکپن وچ جناح اپنی خالہ دے ہاں ممبئی وچ وی کجھ عرصہ رہے سن جتھے شاید اوہ گو کال داس تیج پرائمری سکول وچ پڑھے۔ مگروں اوہناں نے کیتھڈرل اینڈ جان کینون سکول وچ تعلیم حاصل کیتی۔ کراچی وچ اوہ سندھ مدرس الاسلام تے کرسچن مشنری سوسائٹی ہائی سکول وچ داخل رہے۔
اوہناں نے میٹرک جامعہ ممبئی دے ہائی سکول توں کیتا۔ اوہناں دے اگلے سال بالخصوص اوہناں دی وفات مگروں بانی پاکستان دے لڑکپن دے حوالے نال کئی کہانیاں گردش کردیاں رہیاں۔ جیویں اوہ اپنے فراغت دے ویلے پلس سٹیشن وچ قنونی کارروائیاں نوں ویکھن وچ صرف کردے سن یا اوہ گلی دے چانن وچ کتاباں پڑھدے سن جہدے وجہ دوجے ذرائع توں محرومی سی۔ اوہناں دے سرکاری سوانح نگارہکڑ بولیتھو نے 1954 وچ اوہناں دے کئی لڑکپن دے ساتھیاں نال انٹرویو کیتے۔ اوہناں نے اک کہانی سنی کہ جناح اپنے ساتھیاں نوں کنچے کھیڈن توں منع کردے سن تے اوہ اوہناں نوں آکھیا کردے کہ اوہ مٹی وچ کنچے کھیڈ کے اپنے کپڑے گندے کرن دی بجائے کرکٹ کھیڈن۔
اوسے سال 1892 وچ اوہ برطانیہ دی گراہم شپنگ اینڈ ٹریڈنگ کمپنی وچ تربیتی پیش نامہ لئی گئے۔ ایہہ کم سر فریڈرک لیف کرو نے اوہناں نوں دوایا سی جہڑے اوہناں دے والد پونجا بھائی جناح دے کاروباری شراکت دار سن۔ تاہم برطانیہ جان توں پہلاں اوہناں دی والدہ دے دبائو تے اوہناں دا ویاہ اک دور دی رشتہ دار ایمی بائی نال کردتا گیا جہڑی جناح توں عمر وچ دو سال چھوٹی سن۔ تاہم ایہہ ویاہ بوہتا عرصہ نہ چل سکیا کیوں جے اوہناں دے برطانیہ جان دے کجھ مہینیاں مگروں ای ایمی جناح تے اوہناں دی والدہ وفات پا گئیاں۔ 1893 وچ جناح دے خاندان والے ممبئی منتقل ہو گئے۔ لندن جان دے کجھ عرصہ مگروں آپ نے ملازمت چھڈدتی جہدے تے اوہناں دے والد اوہناں کولوں سخت ناراض ہوئے سن جہناں نے اوہناں نوں جان توں پہلاں تن سال رہن دا معقول خرچ فراہم کیتا سی۔ اوہ بیرسٹر دی ڈگری توں متاثر سن لہٰذااوہناں نے لنکن ان وچ داخلہ لے لیتا مگروں اوہناں نے ایس ادارے نوں انن آف کورٹ اتے فوقیت دین دی ایہہ وجہ دسی کہ لنکن ان وچ داخل ہون تے اوہناں سارے رہنماواں دے نام لکھے سن جہناں نے دنیا نوں قنون توں متعارف کرایا سی جہناں وچ حضرت محمدۖ دا نام وی درج سی۔ اگرچہ اوہناں دے سوانح نویس اسٹینلی وولپرٹ نے ایسا کوئی نام نہیں ویکھیا البتہ اوتھے حضرت محمدۖ دی تصویر ضرور موجو دسی۔ اسٹینلی وولپرٹ نے مگروں خیال کیتا کہ شاید جناح نے ایہہ کہانی مختلف انداز وچ ایس لئی اپنائی کیوں جے مسلمان پیغمبراں دی تصویر نوں بھیڑا خیال کردے نیں۔ جناح دے قنون دی تعلیم وچ پیویلیج (قنونی تربیتی پیش نامہ) نظام شامل سی جہڑا اوتھے صدیاں توں لاگو سی۔ قنون دا علم حاصل کرن لئی اوہ سینئر بیرسٹراں دی رہنمائی لیندے۔ نیز اوہ کئی قنونی کتاباں دا مطالعہ وی کردے۔ اوس دور وچ اوہناں نے اپنا نام مختصر کر کے محمد علی جناح کر لیتا سی۔ اپنے طالبعلمی دے دور وچ اوہ دوجے کئی ہندوستانی رہنماواں وانگوں برطانوی روشن خیالی توں متاثر ہوئے۔ ایس سیاسی رجحان وچ جمہوری قومیت تے تعمیری سیاست وی شامل سی۔ اوہ ایس میدان وچ ہندوستانی پارسی رہنما دادا بھائی نوروجی تے سرفیروز شاہ مہتہ کولوں متاثر ہون لگے۔
نہیں تیرا نشیمن قصر سلطانی کے گنبد پر
تو شاہین ھے بسیرا کر پہاڑوں کی چٹانوں میں
ایس دوران آپ نے دوجے ہندوستانی طلبہ دے نال رل کے برطانوی پارلیمنٹ دے انتخابات وچ سرگرمی دا مظاہرہ کیتا۔ ایہناں سرگرمیاں دا اثر ایہہ ہویا کہ جناح ویلے دے نال نال ہندوستان دی آئین ساز خودمختار حکومت دے نظریہ دے حامی ہوندے گئے تے آپ نے ہندوستانیاں دے خلاف برطانوی گوریاں دے ہتک آمیز تے امتیازی سلوک دی مذمت کیتی۔ جدوں دادا بھائی نوروجی برطانوی ہندوستان دے پہلے رکن پارلیمنٹ بنے تے اوہناں نے فنس بری سنٹرل وچ تن ووٹاں دی اکثریت حاصل کیتی۔ اوہدوں جناح نے ناروجی دی تقریر ہائوس آف کامنز دے گیلری وچ بیٹھ کے سنی۔ مغربی دنیا نے ناصرف جناح دی سیاست نوں متاثر کیتا بلکہ نجی زندگی وچ اوہ مغربی لباس توں وی متاثر سن۔ اوہ ساری زندگی عام لوکاں وچ آندے ہوئے اپنے لباس دا خاص خیال رکھدے سن۔ اوہناں دے کول 200دے کول سوٹ سن۔ اوہ کاٹن دے بھاری شرٹ زیب ترن کردے سن جہناں اتے اوہ ڈیٹیج ایبل کالر (علاحدہ کالر) استعمال کردے سن تے بطور بیرسٹر اوہ ایس گل اتے فخر کردے سن کہ اوہناں نے کدی اک ای ریشمی ٹائی دو واری استعمال نہیں کیتی۔ حتیٰ کہ جدوں اوہ قریب المرگ سن اوہدوں وی اوہناں نے اپنی عادت برقرار رکھی تے کہیا کہ میں اپنے پاجامے وچ سفر نہیں کردا۔ بعد دے دناں وچ اوہ قراقلی (ٹوپی) پاندے سن جہڑی اوہناں پاروں جناح کیپ توں معروف ہوئی۔
جناح قنون توں مطمئن نہیں سن لہٰذا اوہ مختصر عرصے لئی شیکسپیئرین کمپنی نال جڑ گئے لیکن چھیتی ای مستعفی ہوئے جدوں اوہناں نوں اپنے والد ولوں اک سخت خط موصول ہویا۔ اوس خط وچ اوہناں نوں واپسی دا کہیا گیا کیوں جے والد کاروبار وچ خسارے دے کارن اوہناں دے اخراجات چکن دے متحمل نہیں سن۔ 1895 وچ 19سال دی عمر وچ اوہ برطانیہ وچ سب توں گھٹ عمر بار کہلان والے پہلے ہندوستانی بنے۔ اوہ جدوں واپس آئے تے اوہناں نے کراچی وچ مختصر عرصے قیام کیتا فیر اوہ ممبئی چلے گئے۔
20سال دی عمر وچ جناح نے ممبئی وچ وکالت دی مشق شروع کیتی۔ اوہ اوس ویلے شہر دے واحد مسلم بیرسٹر سن۔ اوہ عادتاً انگریزی زبان استعمال کردے سن تے ایہہ عادت ساری عمر رہی۔ اوہناں دی وکالت دے شروع دے تن سال 1897 تا1900 کجھ خاص نہیں سن۔ ایس میدان وچ اوہناں دے روشن مستقبل دا آغاز اوس ویلے ہویا جدوں ممبئی دے ایڈووکیٹ جنرل’ جان مولسورتھ مک پہتسن نے اوہناں نوں اپنے چیمبر توں کم کرن لئی بلایا۔ سال 1900وچ ممبئی دے پریزیڈنسی مجسٹریٹ پی ایچ داستور دی نشست وقتی طور تے خالی ہوگئی تے اوس نشست نوں بطور قائم مقام حاصل کرن وچ جناح کامیاب ٹھہرے۔ چھ مہینے اوس عہدے اتے فائز رہن مگروں جناح نوں 1500 روپے ماہانہ تنخواہ دی مستقل حیثیت ملی۔ جناح نے ایہہ کہہ کے اوہنوں ٹھکرا دتا کہ اوہ روزانہ 1500 روپے کمانا چاہندے نیں جہڑے اوس دور وچ اک بہت وڈی رقم سی۔ تے اوہناں نے ایسا کر کے وی وکھایا۔ ناصرف ایہہ بلکہ بطور گورنر جنرل پاکستان اوہناں نے بوہتی تنخواہ لین دے بجائے صرف ماہانہ اک روپیہ لینا پسند کیتا۔بطور وکیل جناح دی وکالت نے 1907 وچ بے پناہ شہرت پائی جہدی وجہ ماہرانہ طور تے کاوکس دا مقدم لڑنا سی۔ ایہہ مسئلہ ممبئی دے میونسپل انتخابات وچ کھڑے ہوئے جدوں یورپیاں نے اپنے کاوکس (سیاسی جماعت دا نمائندہ) دے ذریعے ہندوستانی عہدیداراں نوں دھاندلی اتے مجبور کیتا تاں جے سر فیروز شاہ مہتہ نوں کونسل توں باہر رکھیا جا سکے۔ اگرچہ اوہ ایس مقدمہ نوں جت نہیں سکے لیکن اوہناں دے قنونی منطقاں تے وکالتی انداز نے اوہناں نوں مشہور کردتا۔
جہاں میں اہل ایمان صورتِ خورشید جیتے ہیں
اِدھر ڈوبے ادھر نکلے ،ادھر ڈوبے اِدھر نکلے
اک کامیاب وکیل دے طور تے اوہناں دی ودھدی شہرت نے کانگریس دے منے پرمنے رہنما بال گنگا دھرتلک دی توجہ اوہناں ول مبذول کرائی تے انج 1905 وچ بال گنگا دھرتلک نے جناح دی خدمات بطور ودفاعی مشیر قنون حاصل کیتیاں تاں جے اوہ اوہناں اتے سلطنت برطانیہ ولوں دائر کیتے گئے نقص امن دے مقدمے دی پیروی کرن۔ جناح نے اوس مقدمے دی پیروی کردیاں ہوئیاں اپنے موکل دے حق وچ دلائل دیندے ہوئے کہیا کہ اک ہندوستانی جے اپنے ملک وچ آزاد تے خودمختار حکومت دے قیام دی گل کردا اے تے ایہہ نقص امن یا غداری دے زمرے وچ نہیں آندا لیکن اوہدے باوجود بال گنگا دھرتلک نوں ایس مقدمے وچ قید بامشقت دی سزا سنائی گئی۔لیکن جدوں 1916 وچ اوہناں اتے دوبارہ ایہو الزام عائد کیتا گیا تے جناح ایس واری ضمانت لین وچ کامیاب ہوئے۔
ممبئی ہائی کورٹ دے اک بیرسٹر جہڑے جناح دے ہم عصر سن کہندے نیں کہ جناح نوں اپنے آپ اتے ناقابل یقین حد تک اعتماد سی۔ اوہناں نے ایہہ گل اوس واقعے دے تناظر وچ کہی جدوں اک دن کسے جج نے غصے وچ جناح نوں کہیا کہ مسٹر جناح یاد رکھوکہ تسیں کسے تھرڈ کلاس مجسٹریٹ نال مخاطب نہیں او۔ جناح نے برجستہ جواب داغ دتا جناب والا! مینوں وی اجازت دیو کہ میں تہانوں خبردار کراں کہ تسیں وی کسے تھرڈ کلاس وکیل نال مخاطب نہیں او۔
1857 دی جنگ آزادی وچ بہت سارے ہندوستانیاں نے حصہ لیتا۔ جنگ مگروں کجھ انگلو ہندوستانیاں تے برطانیہ وچ موجود کجھ ہندوستانیاں نے برصغیر لئی اک وسیع خودمختاری دا مطالبہ کیتا۔ اوہناں مطالبیاں دے نتیجے وچ 1885 وچ آل انڈیا کانگریس دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔ اوس جماعت دے قائدین وچوں اکثر برطانیہ توں پڑھے ہوئے سن تے اوہناں دے مطالبیاں اتے حکومت چھوٹی موٹی اصلاحات سامنے لیاندی سی۔ مسلمان برطانوی ہند وچ جمہوری اداریاں دے قیام وچ بوہتی دلچسپی نہیں لیندے سن کیوں جے اوہناں دی آبادی مجموعی آبادی دا اک تہائی سی جد کہ ا کثریت ہندوواں دی سی۔ کانگریس دے ابتدائی اجلاساں وچ مسلماناں دی رلت گھٹ سی جہناں وچ بوہتے امیر طبقے دے سن۔
جناح 1920 دے شروع دے سالاں تک وکالت دی مشق کرن وچ مصروف رہے سن لیکن اوہ سیاست وچ وی دلچسپی لیندے سن۔ جناح نے دسمبر 1904 وچ ممبئی وچ کانگریس دے 20ویں سالانہ اجلاس وچ رلت کر کے اپنی سیاسی زندگی دا آغاز کیتا۔ اوہناں داشمار کانگریس دے اوہناں ارکان وچ ہوندا سی جہڑے ہندو مسلم اتحاد دے حامی تے جدید خیالاں دے مالک سن۔ اوہناں وچ مہتہ’ ناروجی تے گوپال کرشنا گو کھالے شامل سن۔ اوہناں ارکان دے خیال دی مخالفت کرن والیاں وچ تلک تے لالالجپت رائے شامل سن جہڑے آزادی لئی سریع رفتار عمل دے حامی سن۔ 1906 وچ مسلمان رہنما جہناں وچ آغا خان سوم شامل سن نے گورنر جنرل ہند لارڈ منٹو نال ملاقات کیتی تے اوہناں نوں اپنی وفاداری دا یقین دوا کے اوہناں کولوں دریافت کیتا کہ آیا اوہناں سیاسی اصلاحات وچ میں اوہناں نوں ”بے رحم اکثریت ہندوواں” کولوں بچایا جاوے گا۔ ایس عمل توں اختلاف کردیاں ہوئیاں جناح نے گجراتی اخبار دے مدیر نوں خط لکھیا کہ ایہہ مسلمان رہنما کس طرحاں مسلماناں دی قیادت کر رہے نیں حالانکہ مسلماناں نے ایہناں نوں نامنتخب کیتا اے بلکہ ایہہ اپنی تئیں ای رہنما بن بیٹھے نیں۔ جدوں ایہہ قائدین ڈھاکہ وچ دوبارہ مل بیٹھ کے اپنی برادری دے مسئلیاں دے حوالے نال آل انڈیا مسلم لیگ دے قیام اتے عمل کر رہے سن اوہدوں وی جناح نے اوہدی مخالفت کیتی سی۔ ہندوستان دے اوس ویلے دے وائسرائے وی مسلم لیگ نوں مسلماناں دی نمائندہ جماعت منن نوں تیار نہیں سن کیوں جے لیگ تقسیم بنگال دی منسوخی (جہڑی لیگ دے مطابق مسلماناں دے خلاف سی) اتے خود نوں بوہتا باثر نہ کر سکی سی۔ 1906 وچ جناح نے آل انڈیا کانگریس وچ شمولیت اختیار کیتی جہڑی اوس ویلے ہندوستان دی سب توں وڈی سیاسی جماعت سی لیکن اوس ویلے دے دوجے کانگریسی رہنماواں وانگوں جناح نے یکسر آزادی دی حمایت کرن دے بجائے ہندوستان دی تعلیم’ قنون’ ثقافت تے صنعت اتے برطانوی اثرات نوں ہندوستان لئی موثر قرار دتا۔ جناح سٹھ رکنی مرکزی مشاورتی کونسل (امپیرل لیگسلیٹیوکونسل) دے رکن بن گئے لیکن اوس کونسل دی اپنی کوئی حیثیت یا طاقت نہیں سی تے اوہدے وچ شامل بوہتے افراد غیر منتخب’ سلطنت برطانیہ دی ز بان بولن والے یورپی سن۔ ایہدے باوجود جناح متحرک رہے تے گھٹ عمری دے ویاہ لئی قنون تے مسلماناں دے وقف دے حق نوں قنونی شکل دین لئی کم کردے رہے۔ ایہناں کاوشاں دے نتیجے وچ سندھرسٹ کمیٹی بنائی گئی۔ جہنے ڈیرہ دو ن وچ ہندوستانی فوجی اکادمی دے قیام وچ کلیدی کردار ادا کیتا۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران جناح نے دوجے ہندوستانی ترقی پسنداں دے نال برطانوی جنگ دی تائید کیتی۔ ایس امید دے نال کہ شاید ایہدے صلے وچ ہندوستانیاں نوں سیاسی آزادی نال نوازیا جاوے۔ کانگریس وچ جناح جیسے خیالات رکھن والے ارکان دی کمی ہوئی۔ جدوں مہتہ تے گوپال کرشنا گھوکلے 1915وچ انتقال کر گئے ایس تنہائی وچ اوس ویلے ہور وادھا ہویا جدوں دادا بھائی نوروجی وی لندن سدھار گئے جتھے اوہ 1917 یعنی اپنی موت تک رہے۔ ایہدے باوجود جناح نے مسلم لیگ تے آل انڈیا کانگریس وچ فاصلے مٹان دی کوشش کیتی۔ 1916 وچ جدوں اوہ مسلم لیگ دے صدر سن ‘دونویں تنظیماں نے متفقہ طور تے میثاق لکھنو اتے رضامندی ظاہر کیتی۔ اوہدے تحت مختلف علاقیاں وچ ہندو تے مسلماناں لئی خاص کوٹے رکھے گئے۔ اگرچہ ایس معاہدے اتے مکمل عملدرآمد نہیں ہو سکیا لیکن اوہنے دونویں جماعتاں وچ تعاون دی راہ ہموار کیتی۔
جنگ دے دوران جناح نے اوہناں ہندوستانیاں نال اتفاق کیتا جہناں دا خیال سی کہ برطانیہ دی حمایت کرن نال شاید گورے بطور انعام ہندوستانیاں نوں آزادی دے دین۔ 1916 وچ جناح نے آل انڈیا ہوم رول لیگ دے قیام لئی کلیدی کردار ادا کیتا۔ اوہناں نے دُوجے سیاسی رہنماواں جیویں اینی بیسنٹ تے بال گنگا دھرتلک دے نال ”ہوم رول” دا مطالبہ کیتا جہدا مقصد ہندوستان نوں سلطنت برطانیہ وچ رہندے ہوئے کینیڈا’ نیوزی لینڈ تے آسٹریلیا جیسی خودمختاری حاصل کرنی سی لیکن جنگ مگروں گوریاں دی دلچسپیاں اوہناں ہندوستانی قنونی اصلاحات وچ سرد پے گئی۔ برطانوی کیبنٹ ویزر ایڈون مونیٹگو اوس دور دے جناح نوں بیان کردیاں کہندے نیں ”جوان’ مکمل طور تے باتمیز’ متاثرکن’ چہرہ’ تیز لہجیاں توں مسلح تے اپنے سارے منصوبے اتے مصر”۔
1918وچ جناح نے اپنے توں 25 ورھے گھٹ مریم جناح نال ویاہ کیتا۔ اوہ اوہناں دے دوست سردینشاہ پیٹٹ دی جواں سال فیشن پسند دھی سی جہناں دا تعلق ممبئی دے اک امیر پارسی گھرانے نال سی۔ ایس ویاہ دی مخالفت مریم جناح دے گھر والیاں تے پارسی برادری ولوں خوب کیتی گئی نال ای کئی دوجے مسلم مذہبی رہنما وی ایس ویاہ دے خلاف سن۔ رتن بھائی اپنے خاندان والیاں دی مخالفت دے باوجود اسلام وچ داخل ہوئیاں تے اوہناں نے مریم جناح دا نام اپنایا۔ اگرچہ کدی اوہ ایہنوں استعمال نہیں کردیاں سن ۔ ایس طرحاں اوہ اپنے خاندان تے پارسی برادری نال ہمیشہ لئی تعلق گنوا بیٹھی۔ ایس جوڑے نے اپنی رہائش ممبئی وچ رکھی تے اوہ ویاہ مگروں ہندوستان تے یورپ دے کئی علاقیاں وچ تفریح لئی گئے۔ اوہناں دی واحد اولاد جہڑی دھی دینا واڈیا سی۔ 15 اگست 1919نوں پیدا ہوئی۔ 1929وچ جناح دی بیوی دا انتقال ہویا تے فاطمہ جناح اوہناں دی تے اوہناں دی دھی دی دیکھ بھال کرن لگی۔
1919دے دوران برطانوی تے ہندوستانیاں دے وچ تعلقات کشیدہ ہوئے جدوں اوہناں نے جنگ دے دوران عوامی آزادیاں اتے کئی طرحاں دی پابندیاں لا دتیاں۔ جناح نے اوس دور وچ استعفیٰ دتا۔ جلیانوالہ باغ امرتسر دے واقعہ مگروں سارے ہندوستان وچ بے چینی پھیلی جہدے وچ برطانوی فوجیاں نے ہجوم اتے فائرنگ کر کے کئی سو لوکاں دا قتل کیتا سی۔ جلیانوالہ باغ سانحے دے تناظر وچ گاندھی دی ہندوستان واپسی ہوئی تے اوہناں نوں ہندوستان وچ گرمجوشی نال جی آیاں نوں آکھیا گیا۔ اوس دور وچ اوہ کانگریس دے اک پراثر تے قابل احترام رہنما ثابت ہوئے تے اوسے دور وچ اوہناں نے برطانیہ دے خلاف ستیاگرا دی مہم چلائی۔ اوہ کئی مسلماناں دے سامنے وی متاثر کن شخصیت رکھدے سن۔ جہدی وجہ تحریک خلافت وچ گاندھی ولوں مسلماناں دے موقف دی حمایت سی۔ ایہہ مسلمان خلافت عثمانیہ توں روحانی طور نال جڑے سن لیکن پہلی جنگ عظیم وچ عثمانی خلیفہ نوں شکست دی وجہ نال اپنے تخت توں محروم ہونا پیا۔ ایہدے مگروں اوس مہم نال جڑے کئی مسلمان قتل یاقید کیتے گئے تے اوہناں مسلماناں دی حمایت دی وجہ نال گاندھی نے مسلماناں وچ چنگی شہرت کمائی۔ جناح دے برعکس گاندھی تے آل انڈیا کانگریس دے اکثر رہنما ہندوستانی لباس پہننا فخر سمجھدے سن تے ایہہ لوک ہندوستانی زبان نوں انگریزی اتے فوقیت دیندے سن۔ گاندھی دے مقامی انداز وچ کیتی گئی سیاست نے برصغیر وچ کافی شہرت حاصل کیتی۔ جناح گاندھی دے خلافت دے معاملے نوں غلط سمجھدے سن اوہ اوہنوں ”مذہبی جذبات دا بے جا اظہار” کہندے۔ جناح نے گاندھی دے ستیاگرام مہم نوں ”سیاسی انارکی” نال تشبیہہ دتی۔ اوہ ایس گل اتے یقین رکھدے سن کہ خودمختار حکومت دا حصول قنونی طریقیاں نال حاصل کیتا جا سکدا اے۔ اوہناں نے گاندھی دی مخالفت کیتی لیکن ہندوستانیاں دے نظریات دی موجاں اوہناں دے مخالف رہیاں۔ 1920 وچ ناگپور وچ ہون والے کانگریس دے سالانہ اجلاس وچ کئی رہنماواں نے جناح دے نظریات دی سخت مخالفت کیتی۔ اوہ ایس گل اتے مصر سن کہ گاندھی دی ستیا گرام مہم نوں ہندوستان دی آزادی تک چلایا جانا چاہیدا اے۔ جناح نے اوسے عرصے وچ ہونو الے مسلم لیگ دے اجلاس وچ رلت نہیں کیتی۔ ایہہ اجلاس وی اوسے شہر وچ منعقد ہویا سی تے اوہناں نے وی ایسے قسم دی قراردا دمنظور کیتی۔ کانگریس ولوں گاندھی دی مسلسل حمایت دی وجہ نال اوہناں نے ایس جماعت دے سارے عہدیاں توں استعفیٰ دے دتا لیکن اوہ مسلم لیگ دے عہدیاں اتے فائز رہے۔
مصلے بیچ کر خنجر خرید اے بے خبر مسلم
کہ ٹکرانے کو ھے تیری فقیری سے شہنشاھی