عدل تے احکام ِشریعت

عدل انبیاء کرام علیہم السلام دی شریعت’ اولیائے کرام تے اصفیا دا اخلاق تے دستور اے۔ ایسے توں دنیا دی بقا تے کائنات دا نظام قائم اے تے ایہدے وچ انسانیت دی سعادت اے۔ عدل و انصاف توں تہذیب و تمدن پروان چڑھدا اے۔ بھائی چارے تے اتفاق تے اتحاد دی فضا قائم ہوندی اے۔ فتنے دب جاندے نیں۔ عزت و حرمت محفوظ ہوندی اے تے حقوق دی حفاظت ہوندی اے۔ خوشگوار انسانی زندگی دا استحکام صرف عدل ای توں ممکن اے۔ ایہو وجہ اے کہ اللہ تعالیٰ نے فرمایا: تے جدوں تسیں لوکاں دے درمیان فیصلہ کرو تے انصاف نال فیصلہ کرو (النسا 58:4)
تے اللہ تعالیٰ نے فرمایا: تے تہاڈا رب بندیاں اتے ذرا وی ظلم کرن والا نہیں (حم السجد46:41)
تے حدیث قدسی وچ اللہ تعالیٰ دا فرمان اے:اے میرے بندیو! میں اپنی ذات اتے ظلم (ناانصافی) نوں حرام قرار دتا اے تے ایہنوں تہاڈے وچ وی حرام ٹھہرایا۔لہٰذا اک دوجے اتے ظلم نہ کرو (صحیح مسلم’ البروالصل ‘ حدیث2577)
ساڈے رسولۖ ساری انسانیت توں ودھ عادل تے سب توں ودھ کے انصاف کرن والے سن’ چنانچہ عدل و انصاف آپ دی پہچان تے نمایاں وصف اے۔
آپۖ اپنے لہجے’ الفاظ تے احوال و اقوال وچ سارے لوکاں توں ودھ عدل کرن والے سن۔ آپۖ نے اپنی ذات’ دشمن ‘ دوست’ اپنے پرائے’ مال دار’ فقیر’ چھوٹے وڈے تے مردو عوت ہر اک دے نال عدل کیتا کیوں جے جہڑی مقدس وحی دے آپۖ حامل سن اوہدے وچ اللہ تعالیٰ نے عدل کرن دا حکم دتا۔ جیویں کہ اللہ تعالیٰ دا فرمان اے:بلاشبہ یقینا اسیں اپنے رسول واضح نشانیاں نال بھیجے تے اسیں اوہناں دے نال کتاب تے میزان نازل کیتی تاں جے لوک انصاف اتے قائم رہن (الحدید:25:27)
عدل تے گویا آپۖ دے نال پیدا ہویا تے آپ دی عادت’ فطرت تے منہج حیات سی۔ آپۖ دی بعثت توں پہلاں قریش مکہ دی اک جماعت نے عبداللہ بن جدعان دے گھر مظلوم دی مدد و نصرت دا جہڑا معاہدہ کیتا سی۔ آپۖ اوہدے وچ وی شریک سن۔ ایس معاہدے نوں حلف الفضول کہدے نیں۔
خانہ کعبہ دی تعمیر نو ویلے جدوں قریش وچ حجر اسود نوں نصب کرن بارے اختلاف پیدا ہویا تے اوہناں نے آپۖ نوں اپنا فصیل بنایا حالانکہ بنو ہاشم وی قریش وچوں سن تے ایس جھگڑے دے فریق سن۔ اوہناں ساریاں نوں نبی اکرمۖ دے عدل و امانت تے غیر جانبداری اتے کامل یقین سی ایس لئی اوہناں نے فیصلہ آپ اتے چھڈ دتا۔ تے ایہہ بعثت توں پہلاں دی گل اے۔ سوچو کہ نبوت و رسالت دا تاج پائے تے اللہ تعالیٰ دی وحی نال شرف یاب ہون مگروں ایہہ عدل وانصاف کیسا ہووے گا۔
اللہ تعالیٰ دے جلیل القدر تے عظیم احساناں وچوں اے کہ اوہنے لوکاں ول اوس ویلے عظیم نبی حضرت محمدۖ نوں گھلیا جدوں دنیا ظلم وستم نال بھر چکی سی۔ معاشرہ جہالت و انتشار دی آماجگاہ بن چکیا سی تے ظلم وجبر دی وجہ نال سانس لینا اوکھا سی۔ارشاد باری تعالیٰ اے:اوہو اے جہنے ان پڑھاں وچ ایہناں وچوں اک رسول بھیجیا۔ اوہ ایہدی آیات اوہناں اتے تلاوت کردا اے تے اوہناں دا تزکیہ کردا اے تے اوہناں نوں کتاب و حکمت دی تعلیم دیندا اے تے بلاشبہ ایس توں پہلاں تے اوہ یقینا کھلی گمراہی وچ سن (الجمع:2:62)
آپۖ عدل’ آزادی’ انصاف تے مساوات لے کے تشریف لیائے۔ زندگی دے ہر شعبے وچ عدل وانصاف نوں عام کیتا تے اوہنوں دل تے دماغ وچ راسخ تے پختہ کردتا۔ انسانیت نوں عدل دی تعلیم دتی۔ انسانی آزادی یقینی بنائی تے بندیاں نوں بندیاں دی غلامی توں کڈ کے رب العباد دی غلامی ول لایا۔ اوہناں نوں بتاں تے مورتیاں دے سجدیاں توں آزاد کرا کے اک اللہ دے حضور سجدہ کرن دی تعلیم دتی۔ جاہلیت دے طوق اوہناں دی گردناں توں اتارے تے باطل شرکیہ عادتاں توں جان چھڈا کے ایمان’ روشنی تے توحید دی کھلی فضا وچ جین دا سبق دتا تے ایسے گل دا آپۖ نوں حکم دتا گیا سی (کہہ دیو) مینوں حکم دتا گیا اے کہ میں تہاڈے درمیان عدل کراں (الشوریٰ’15:42)
آپۖ نے ہر اعتبار نال مساوات دا سبق دتا۔ مرداں تے زنانیاں لئی فرائض تے واجبات تے اجرو ثواب وچ برابری دا اعلان کیتا۔ جیویں کہ ارشاد باری تعالیٰ اے: تے اوہناں دے رب نے اوہناں دی دعا قبول کر لیتی کہ بے شک میں تہاڈے وچوں کسے عمل کرن والے دا عمل ضائع نہیں کراں گا’ خواہ کوئی مرد ہووے یا زنانی’ تسیں آپس وچ اک دوجے دے ہم جنس او(آل عمران’195:3)
آپۖ نے بیویاں دے ازدواجی حقوق وچ برابری دا حکم دتا۔ اولاد نوں تحفے دین تے اوہناں دے نال پیار تے محبت وچ برابری دی تعلیم دتی۔ا یسے طرحاں حقوق لین’ حدود دے نفاذ’ خون’ مال تے عزت وچ وی مساوات تے برابری دا سبق دتا۔
آپۖ نے قاضی دے سامنے ہر اک نوں اپنا موقف پیش کرن تے دلائل دین دا برابر موقع دتا۔ قصاص وچ برابری دا حکم دتا تے رنگ و نسل تے مذہب دی تمیز دے بغیر حدود دا نفاذ ساریاں لئی اِکو جیا قرار دتا۔ رسول اکرمۖ نے لوکاں وچ سب توں ودھ عادلانہ فیصلے کیتے تے ایسی شریعت لیائے جہڑی خون’ مال تے عزتاں دے حوالے نال حقوق دا مکمل تحفظ کرن والی اے۔ آپ دی شریعت وچ کمال حکمت تے انصاف نال تعزیر’ حدود تے قصاص دا نظام پایا جاندا اے۔ آپۖ دی شریعت عدل و مسااوت ای تے قائم اے۔ بلاشبہ ایہہ اسلام ای اے جہنے سیدنا بلال حبشی نوں مسلماناں دا سردار تے دین دا امام بنا دتا تے سیدنا عمار بن یاسر’ صہیب رومی تے سلمان فارسی نوں اُچا مقام عطا کیتا۔ ایہہ ایسا عظیم دین اے جہڑا عدل و انصاف’ حقوق انسانی دے احترام تے بلاامتیاز رنگ ونسل بندے دے مقام تے مرتبہ دے تحفظ دی بنیاد اتے قائم اے۔
آپۖ دا ہر فیصلہ میزان عدل اے۔ آپ دو جھگڑن والیاں وچ فیصلہ کردے تے اوہ تلوار دی دھار توں ودھ موثر ہوندا۔ تسیں اک کلمہ ارشاد فرماندے تے اوہ ایوان عدل وچ قاعدہ تے ضابطہ بن جاندا۔ آپۖ رات نوں کسے امردا فیصلہ کردے تے اوہ سویرے انصاف دے باب وچ ضرب المثل بن جاندا۔ آپۖ فیصلہ کرن وچ عادل تے انصاف کرن والے سن جہدے اتے حد لاگو ہو جاندی۔ ایہدے توں نافذ کرن وچ ذرا وی ترس نہ کھاندے۔ آپ دے عدل وچ کوئی سرکش’ کافر یا زندیق منافق ای شک کر سکدا اے کیوں جے اللہ تعالیٰ ای نے آپ نوں حاکم بنایا تے آپ دے فیصلیاں اتے راضی ہویا۔ ارشاد باری تعالیٰ اے: تے (اے نبیۖ!) آپ دے رب دی قسم! اوہ مومن نہیں ہو سکدے جدوں تک کہ اپنے باہمی اختلافات وچ آپ نوں فیصلہ کرن والا نہ من لین۔ فیر آپ دے کیتے فیصلے اتے اوہناں دے دلاں وچ کوئی تنگی نہ آئے تے اوہ ایہنوں دل و جان توں من لین (النسا 65:4)
عدل تے حقیقت ایہہ اے کہ تسیں اپنی ذات’ عبادت’ آداب’ اخلاق’ لباس’ طعام’ بیداری’ نیندر تے زندگی دے معاملے وچ رسول اکرمۖ نوں فصیل بنائو۔آپۖ ای امت دے سب توں وَڈے خیر خواہ’ مخلوق وچ سب توں ودھ متقی’ اللہ تعالیٰ دی رضا نوں سب توں ودھ جانن والے تے اوہدی نافرمانی توں سب توں ودھ دور رہن والے او۔ آپۖ لوکاں اتے اوہناں دے ماں پیو توں ودھ مہربان او۔جے آپۖ دے عدل وچ شک کیتا جاوے تے ایہدا مطلب اے کہ عدل جہاناں توں اٹھ گیا۔ا نصاف دنیا توںختم ہو گیا تے انساناں وچ انتشار تے ظلم و ستم دا دور دورہ ہو گیا۔ آپۖ دا فرمان اے: جے میں عدل نہیں کیتا تے فیر کون عدل کرے گا؟ (صحیح البخاری الادب’ حدیث6163)
تے آپۖ ظلم وناانصافی توں ڈراندے سن: ظلم قیامت دے دن کئی تاریکیاں بن کے سامنے آوے گا (صحیح البخاری’ حدیث2447)
آپۖ سیدنا معاذ بن جبل نوں یمن بھیجدے نیں تے اوہناں نوں عدل دا حکم دیندے ہوئے فرماندے نیں: مظلوم دی بددعا توں بچو کیوں جے اوہدے تے اللہ تعالیٰ وچ کوئی پردہ تے رکاوٹ نہیں ہوندی (صحیح البخاری’ الزکا’ حدیث1496)
آپۖ نوں لوکاں دے درمیان عدل و انصاف دے حوالے نال خشیت الٰہی تے اپنے رب دی نگرانی دا ایس قدر احساس سی کہ لوکاں نوں وی ایس بارے خبردار تے متنبہ کردیاں ہوئیاں فرماندے: تسیں لوک میرے کول اپنے مقدمے لیاندے او۔ انج ہو سکدا اے کہ تہاڈے وچوں کوئی دلیل بیان کرن وچ دُوجے توں ودھ ہوشیار ہووے تے اوہدے کہن دے مطابق میں اوہدے بھرا دا حق اوہنوں دے دیاں تے میں ایس صورت وچ اوہدے لئی جہنم دا اک ٹکڑا وَڈ کے دیاں گا۔ اوہنوں چاہیدا اے کہ اوہ نہ لووے (صحیح البخاری حدیث2680)
آپۖ مسکیناں دے نال کھڑے ہوندے۔ اوہناں دی حمایت کردے۔ اوہناں دے حقوق سلب کرن یا اوہناں نوں اوہناں دی چیزاں گھٹ دین توں منع کردے تے فرماندے:تہاڈے غلام تہاڈے بھرا نیں۔ اوہناں نوں اللہ تعالیٰ نے تہاڈے تصرف وچ رکھیا اے۔ چنانچہ جہڑے شخص دا بھرا اوہدے قبضے وچ ہووے’ اوہنوں چاہیدا اے کہ اوہنوں اوہو کھواوے جہڑا خود کھاندا اے تے اوہنوں اوہو کپڑا پواوے جہڑا اوہ خود پاندا اے تے اوہناں کولوں اوہ کم نہ لووے جہڑا اوہناں دی طاقت توں ودھ ہووے تے جے انج دے کم دی اوہناں نوں زحمت دیو تے خود وی اوہناں دا ہتھ ونڈائو (صحیح البخاری الایمان’ حدیث30)
سیدنا سہل بن ابی حثمہ روایت کرتے نیں کہ اوہناں دے قوم دے چند لوک خیبر گئے تے اوتھے جا کے اپنے اپنے کم لئی وَکھ ہو گئے۔ فیر اوتھے اوہناںنے اپنے وچوں اک شخص نوں مقتول پایا۔ جتھے مقتول ملیا سی اوتھے دے لوکاں نوں اوہناں نے کہیا: تسیں ساڈا ساتھی قتل کیتا اے۔ اوہناں نے کہیا: اسیں قتل نہیں کیتا تے نہ اسیں قاتل نوں جاننے آں۔ فیر ایہہ لوک رسول اللہۖ دے کول آئے تے کہیا: اے اللہ دے رسولۖ! اسیں خیبر گئے ساں’ اوتھے اسیں اپنے وچوں اک نوں مقتول پایا اے۔ آپۖ نے فرمایا تہاڈے وچوں جہڑا وڈا اے اوہ گل کرے۔ نیز آپ نے فرمایا تسیں ایہدے اتے گواہ پیش کرو جہنے قتل کیتا اے۔ اوہناں نے کہیا ساڈے کول ایہدے متعلق کوئی گواہ نہیں۔ آپۖ نے فرمایا: جے تہاڈے کول کوئی گواہ نہیں تے اوہ (یہودی) قسم کھان گے۔ اوہناں نے کہیا: یہود دی قسم اتے سانوں اعتماد نہیں چنانچہ رسول اللہۖ نے ایہہ پسند نہ فرمایا کہ مقتول دا لہو رائیگاں جاوے لہٰذا آپۖ نے صدقے دے اونٹاں وچوں سو اونٹ دیت وچ دتے (صحیح البخاری الدیات’ حدیث 6898)
جدوں ایہہ حادثہ پیش آیا’ اوس ویلے مسلماناں دی یہود دے نال صلح سی جیویں کہ بخاری و مسلم وچ اوہدی صراحت اے۔ مقتول صحابی تے مسلمان سن تے قتل وی شہود دے علاقے وچ ہوئے سن فیر اوہناں دناں مسلمان غالب تے یہود مغلوب سن۔ تہمت تے شک وی یہود ای تے سی لیکن رسول اکرمۖ نے صحابی دی محبت یا یہود دے بغض نوں سامنے رکھ کے فیصلہ نہیں کیتا بلکہ معاملہ مقتول دے ورثا دے سامنے رکھیا کہ اوہ واضح دلیل پیش کرن۔ اوہناں نوں دلیل نہیں ملی تے آپۖ نے اوہناں دے سامنے یہود دی قسم رکھی۔ا وہناں نے یہودیاں دی قسم اتے اعتبار کرن توں انکار کردتا کیوں جے اوہناں نوں پتہ سی کہ یہود جھوٹ بولدے نیں۔ایہدے مگروں آپۖ دے کول اک رستہ باقی رہ گیا سی کہ آپ بیت المال توں دیت ادا کرن حالانکہ قاتل یہودی تے مقتول مسلمان سی۔
جے عدل دی کوئی شکل و صورت ہوندی تے اوہ آپۖ دی خوبصورت شکل وچ آپ دے اچے مقام اتے ہوندا۔ آپۖ ای نے سانوں دسیا کہ عدل دنیا و آخرت وچ انسان لئی محفوظ قلعہ اے۔ جہڑا شخص ایہدا التزام کرے اوہ مخلوق دے راضی ہون توں پہلاں خالق دی رضا حاصل کر لیندا اے۔
آپۖ نے ساڈی رہنمائی فرمائی کہ عدل اوہناں لوکاں دا غرور خاک وچ ملا دیندا اے جہڑے اپنے آپ نوں اچی مخلوق سمجھدے نیں۔ اسیں عدل ای توں امن وامان’ سلامتی تے استحکام تے سکون نوں یقینی بنا سکنے واں۔ فتنیاں’ کینہ پروری’ گروہ بندی تے تعصب دا خاتمہ کر سکنے آں تے نعمتاں والی جنتاں نوں حاصل کر سکدے واں۔عدل ای توں ہر انسان عزت و احترام دا حقدار بن سکدا اے۔