شہیدحکیم محمدسعید بہ حیثیت معالج

شہید پاکستان حکیم محمد سعید دی شخصیت ہمہ جہت’ عہد آفریں تے عہد ساز سی۔ اوہناں جیا شخص صدیاں وچ پیداہوندا اے۔ حکیم محمد سعید صاحب نے عملی زندگی دے بہت سارے میداناں وچ بے مثال خدمات سرانجام دتیاں مگر اوہناں دی زندگی دا بنیادی تشخص فن طب سی۔ اوہناں نے جیویں طب مشرق دے معالج دی حیثیت نال مریضاں دی خدمت کیتی’ طب نوں فروغ دتا تے دنیا بھر وچ طب مشرق دا بول بالا کیتا اوہدے اتے اوہ بجا طور تے مجدد طب قرار پاندے نیں۔حکیم محمد سعید صاحب دہلی وچ حکیم عبدالمجید دے ہاں پیدا ہوئے۔ اجے دو سال دے سن کہ والد دے سایہ عاطفت توں محروم ہو گئے۔ اوہناں دی تعلیم و تربیت تے سیرت دی تشکیل وچ اوہناں دی والدہ محترمہ تے برادر اکبر حکیم عبدالحمید صاحب دا وڈا ہتھ اے۔ اوہ شروع توں ای ذہانت تے فطانت دے حامل سن۔ نو سال دی عمر وچ قرآن حکیم حفظ کر لیتا۔ اوہناں دا رجحان صحافت ول سی مگر برادر اکبر حکیم عبدالحمید صاحب دے مشورے تے طبیب بنن تے اراضی ہو گئے۔ طبیہ کالج دہلی وچ تعلیم طب لئی داخل ہو گئے تے فارغ التحصیل ہو کے بحیثیت معالج زندگی دا آغاز کیتا۔ دہلی دی آسودہ تے خوشحال زندگی چھڈ کے پاکستان ہجرت کیتی جہدے بارے اوہ خود کہندے نیں: میں پاکستان دی ہجرت ایس لئی اختیار کیتی کہ میں مزاجاً ہندوستانی حکومت دا وفادار نہیں رہ سکدا سی تے نویں مملکت اسلامیہ پاکستان دی تعمیر وچ اپنا کردار ادا کرنا چاہندا سی۔ اوہ پاکستان آئے تے کشمکش حیات دا آغاز محنت و مشقت نال کیتا۔ کراچی وچ اک پارسی کولوں بارہ روپے ماہوار تے کرایے دے کمرے وچ مطب ہمدرد دا آغاز کیتا تے اپنے برادر اکبر دے نقش قدم اتے چلدیاں ہوئیاں طب دی دنیا وچ مفنرد مقام حاصل کر لیتا تے طب مشرق دے معالج دی حیثیت نال ہوندا اے کہ سارے مریضاں نال اکو جیا نرمی دا سلوک کرے۔ اپنا ہتھ نبض اتے رکھے۔ صحیح مرض دی تشخیص اپنے علم طب نال کرے تے صحت لئی خدا کولوں دعا کرے۔ اوہ طبیب دے مطب وچ باقاعدہ نال بیٹھنا تے مریضاں نوں شائستگی نال ویکھنا اپنا فرض اولین سمجھدے سن تے ایہدی تربیت اوہناں نے اطبائے ہمدرد نوں وی دتی۔اوہناں دے ہتھ وچ شفا سی تے اوہنوں اوہناں نے کراچی تک محدود نہیں رکھیا بلکہ اوہ پاکستان وچ ہوندے تے ہر ہفتے وچ دو یوم کراچی وچ باقاعدہ مطب کردے جد کہ ہر مہینے دے پہلے ہفتے دو دو دن پشور’ راولپنڈی تے لہور وچ مطب کردے۔ ویلا ملن تے گاہے بگاہے دوجے شہراں مثلاً کوئٹہ’ فیصل آباد’ حیدرآباد’ ملتان تے سکھر وغیرہ وی جاندے۔ پاکستان دے دولخت ہون توں پہلاں اوہ ہر مہینے دو دناں لئی ڈھاکہ (ہن بنگلہ دیش) وی جاندے تے دراصہ دراز تک سہ ماہی تن دن لئی لندن وی جاندے رہے۔ اوہ کوشش کردے سن کہ غیر ملکی دورے مطب دے دناں وچ نہ آن۔ جے کسی غیر ملکی دورے توں رات نوں واپس آندے تے اگلی سویرے مطب وچ ہوندے۔ اوہ وزارت دے عہدے اتے فائز ہوئے تے گورنر سندھ دی خدمات وی انجام دتیاں۔ جے کسی غیر ملکی دورے توں رات نوں واپس آندے تے اگلی سویرے مطب وچ ہوندے۔ اوہ وزارت دے عہدے اتے فائز ہوئے تے گورنر سندھ دی خدمات وی انجام دتیاں مگر مطب دے معمولات وچ کدی بے قاعدگی نہیں ہون دتی۔ اوہناں دے مطب وچ عمائدین مملکت’ سیاستدان’ تاجر’ بیوروکریٹ’ غریب تے امیر ہر قسم دے لوک آندے مگر اوہ ساریاں نوں اک ای قسم دا پروٹوکول دیندے۔ اوہ کہیا کردے سن کہ طب اک فن شریف اے’ پیشہ ہرگز نہیں۔ ایہو وجہ اے کہ اوہناں نے زندگی بھر کدی کسی کولوں فیس نہیں لیتی۔ اوہناں دا معمول سی کہ نماز فجر مگروں مطب دا آغاز کردے تے تقریباً عصر تک اختتام کردے۔د ن بھر وچ کوئی ڈھائی تن سو مریضاں دا حکیم صاحب معائنہ کر کے مشورہ دیندے۔ اوہناں دے دکھاں دا مداواکردے تے اوہدے اتے اللہ دا شکر ادا کردے کہ اوہناں نوں مریضاں دے خدمت دا موقع ملیا اے۔ مریضاں اتے جنی توجہ تے جنی اہمیت حکیم صاحب دیندے سن بہت ای گھٹ معالج ایس طرحاں دیندے ہون گے۔ مریض اوہناں نوں حال دس کے مطمئن ہو جاندا تے صحت یابی دی پوری امید لے کے واپس جاندا۔ کئی واری انج ہویا کہ اپنی طبیعت دی شدید خرابی دے باوجود اوہناں نے مطب کیتا۔ باہر مریضاں دا رش ہوندا تے ہر کوئی اوہناں نال ملن دا خواہش مند ہوندا۔ حکیم صاحب ایس توں بے نیاز پوری یکسوئی نال معائنہ کردے۔ پوری کیفیت سندے تے ہس کے نبض ویکھدے تے نسخہ تجویز کردے۔ دس دس بارہ بار گھنٹے دی لمی نشست دے باوجود کدی نہ تھکدے تے اٹھدے ویلے کدی اوہناں دے جسم’د ماغ تے شخصیت اتے تھکن دے آثار نہ ہوندے بلکہ ہمیشہ تروتازہ تے ہشاش بشاش نظر آندے۔ اوہ ایس حدیث رسولۖ دے مطابق مطب کردے کہ بہترین شغل انساناں دی خدمت اے۔ مینوں ایہہ اعزاز حاصل اے کہ کم وبیش 20ورھیاں تک میں لہور وچ اوہناں دے طبیب پیشی دی حیثیت نال کم کیتا۔ اوہ ہر مہینے دے پہلے جمعے تے ہفتے نوں لہور وچ مطب کردے۔ مگروں جمعے نوں چھٹی ہون دی وجہ نال بدھ’ جمعرات دے دن ہو گئے۔ ایس طرحاں کوئی 40ورھیاں تک اوہناں نے لہور وچ مطب کیتا۔ اوہناں دی امد توں پہلاں مریضاں دی سہولت دے پیش نظر ٹوکن تقسیم کردتے جاندے مگر اوہناں دے مطب وچ فیر وی رش ہوندا۔میلے جیا منظر ہوندا۔ اوس دن دوجے اطبا مطب نہ کردے۔ اک کارن تے ایہ سی کہ کوئی اوہناں نال ملاحظے لئی تیار نہ ہوندا۔ دوجا ایہہ کہ حکیم صاحب دے نال فرائض سرانجام دینا ہوندے سن۔ اوہ جہڑے دن مطب کردے اوس دن روزے نال ہوندے۔ اوہ اک بہترین طبیب شہر سن’ جہناں دے ہتھ وچ بڑی شفا سی۔ اوہناں دی نظر مریض دی جیب اتے کدی نہ ہوندی۔ اوہناں نے زندگی بھر کسی کولوں کوئی فیس نہیں لیتی۔ عموماً آسان مفرداتی نسخہ تجویز کردے۔ لوڑ ہوندی تے مرکبات وی لکھدے۔ اوہ مریض نال ایس خندہ پیشانی نال پیش آندے کہ مریض اوہناں نوں اپنا ذاتی دوست تے محسن سمجھن لگدے۔ کئی واری انج ہویا کہ کوئی نادار مریض آیا’ اوہنے اپنی کہانی سنائی تے نسخے اتے دستخط کر کے مفت تے مالی امداد دا لکھ دتا۔ جدوں اوہ کائونٹر اتے جاندا تے مفت دوائی دے نال مالی امداد پا کے حیرت زدہ رہ جاندا۔ اوہ مریضاں دی تلخ تے دکھی گلاں سنن مگروں بعض اوقات علاج بالمزاح وی کردے تے برموقع لطیفہ سنا کے روندے بسوردے مریض نوں ہسن تے مائل کر لیندے۔ اوہ کہیا کردے سن: معالج نوں روحانیت ول مائل ہونا چاہیدا اے ایس طرحاں اوہندے ہتھ وچ شفا ہووے گی۔ جدوں معالج کسی مریض دی نبض اتے ہتھ رکھدا اے تے اوہدی انگلیاں دی پوراں توں شعاعواں (ریز) نکلدیاں نیں جہڑی مریض وچ منتقل ہو جاندیاں نیں۔ جے معالج پاکباز ہووے گا تے شفا ہووے گی۔ روس دی جدید تحقیق وی ایہو اے۔ حکیم صاحب مطب دے دوران کسی ہور کم ول توجہ نہ دیندے بلکہ جے کوئی کم یاد آ جاندا تے اپنی نوٹ بک اتے لکھ لیندے۔ کسی اتائی حکیم دا غلط نسخہ آ جاندا تے کدی اہانت نہیں کردے بلکہ نواں نسخہ لکھ کے دے دیندے تے کہندے اللہ شفا دین والا اے۔ حکیم محمد سعید صاحب اوہناں معالجاں وچوں سن جہناں نوں پرانے طب تے جدید معلومات اتے یکساں عبور سی۔ اوہناں دا نسخہ قدیم دانش تے جدید معلومات دا حسین امتزاج ہوندا۔ اوہ طب جدید تے سرجری دی ترقیاں نوں کھلے دل نال قبول کردے۔ جے کسی مریض دا ایلوپیتھی وچ موثر علاج ہوندا تے اوہدے نال رجوع دا مشورہ دیندے۔ اوہناں نے کدی کسی طریقہ ہائی علاج’ جہڑا ایس ویلے دنیا وچ رائج اے دی مخالفت نہیں کیتی بلکہ فرماندے سن: انسانیت نوں سکھ ملنا چاہیدا اے بغیر کسی نوں دکھ دتے۔ اوہ سکھ کسی وی طریق علاج نال ہووے’ ایس توں غرض نہیں۔ فیر کہندے:میں کسی وی طریق علاج نوں غلط نہیں کہندا’ البتہ طب دا اپنا اک مقام اے۔
حکیم محمد سعید صاحب دا اہم کارنامہ اپنے مطب نوں تحقیقی مطب بنانا اے۔ اوہناں دے مطب دی تحقیقات دا طرۂ امتیاز یرقان’ سوزش جگر(ہیپا ٹائٹس) تے معدے دا زخم (السر) وغیرہ اے۔ بحیثیت معالج لکھاں مریضاں نوں مشورے دتے جہڑا اک ریکارڈ اے۔ حکیم محمد سعید صاحب معالج دے حوالے نال اک تھاں لکھدے نیں:طبیب نوں مریض دی خدمت لئی ہائی اسپرٹ وچ ہونا چاہیدا اے ۔ ایہہ اسپرٹ یادالٰہی توں آندی اے ۔سویرے تن وجے تہجد گزاری نال آندی اے۔ تقلیل غذا نال آندی اے۔ قربانی نال آندی اے تے سرمایہ محبت نال آندی اے۔ ایہہ چھٹی حسن دے اجزائے ترکیبی نیں۔ ایسا ہائی اسپرٹ والا طبیب جدوں مریض نال گل کردا اے تے روشنیاں چمکدیاں نیں۔ مرض ہتھ بنھ کے کھڑا ہو جاندا اے۔ اوہنوں پہچانن لئی عقل تے الات توں ودھ روح فکر دی لوڑ ہوندی اے۔ جدوں روح فکر سما جاندی اے تے اندرونی جسم سامنے آ جاندی اے۔ فیر ایہو روح دوائیاں دا انتخاب وی کر دیندی اے’ اللہ شافی۔ اک معالج دی حیثیت نال اوہناں دے مطب وچ جواناں’ بڈھیاں’ زنانیاں تے بالاں دا ہجوم ہوندا مگر اوہناں دی ہدایت سی کہ بزرگ’ بڈھے تے مغزور جہڑا بوہتی دیر تک نہیں بیٹھ سکدے۔ اوہناں نوں اپنی واری توں پہلاں بھیج دتا جاوے۔ ایہہ احترام آدمیت تے بزرگاں نال محبت دا ثبوت سی۔ مطب نال اوہناں دی دلچسپی دا ایہہ عالم سی کہ معین قریشی دے عبوری دور حکومت وچ جدوں اوہناں نوں پنج سال لئی گورنر سندھ مقرر کیتا گیا تے انتخاب دا عمل مکمل ہون تے تحریر فرمایا: میں گورنر سندھ دے ذمے داریاں دے نال اپنے مریضاں دی بہتر خدمت نہیں کر سکدا تے انج تن مہینیاں مگروں اوہناں دا استعفیٰ منظور کر لیتا گیا مگر اوہناں نے بحیثیت گورنر مریضاں دا معائنہ تے خدمت نہیں چھڈی۔ برصغیر دے بیشتر حاذق اطبا دے تجربے ایس لئی ضائع ہو گئے کہ اوہناں دے تجربے تے مشاہیداں دا کوئی ریکارڈ نہیں رکھیا گیا۔ حکیم محمد سعید صاحب’ فن طب تے علم طب دی بیک وقت جامع شخصیت سن۔ اوہناں نے اپنے اہم تے پیچیدہ مریضاں دا پورا ریکارڈ محفوظ کر کے تجربات طبیب دے نام توں افادہ عام لئی پیش کردتا جہدے وچ مریضاں دے عام معروضی حالات’ امراض دی کیفیات و علامات’ پتھالوجیکل رپورٹاں’ اصول علاج تے اشارات شگفتہ زبان وچ بیان کیتے گئے نیں۔ جہڑے قدیم نظریات تے جدید تحقیق دا حسین امتزاج نیں۔ طب’ طبابت تے اخلاق لازم و ملزوم نیں تے ایہدے بغیر ہق طبابت ادا ای نہیں ہو سکدا۔ ایہو وجہ اے کہ شفائے مرض وچ علم تے تجربے دے علاوہ معالج دا اخلاق وی اہمیت رکھدا اے۔ حکیم محمد سعید صاحب بحیثیت معالج اخلاق دے اعلیٰ درجے اتے سن۔ اوہناں نے آواز اخلاق دی تحریک چلائی تے بحیثیت معالج اوہناں نوں جہناں مرحلیاں توں لنگھنا پیا’ اوہناں ساریاں نوں اخلاقیات طبیب دے عنوان نال مرتب کر کے معالجین دی رہنمائی کر کے اہم خدمت سرانجام دتی۔ معالج دا کم صرف علاج معالجہ ای نہیں بلکہ تعلیم صحت وی اے تاں جے لوکاں نوں امراض توں بچایا جاوے۔ حکیم صاحب نے بحیثیت معالج ایہہ ذمے داری وی کمال طریقے نال پوری کیتی تے حفیظ صحت دا شعور بدیار کرن لئی تریخ ساز کم کیتا۔ اوہ نونہالاں نوں طبی امور اتے ہمدرد نونہال جد کہ وڈیاں نوں ہمدرد صحت دے ذریعے تحریری طبی تے صحی مشورے دیندے رہے۔ اپنے مشوریاں وچ طبی تدبیراں دے نال صحت دی رہنمائی تے اخلاقی پہلوواں نوں سامنے رکھدیاں ہوئیاں اسلامی تے فطری طرز زندگی ول راغب کردے۔ تحریری مشوریاں وچ تہاڈے بوہتے مریض نوجوان ہوندے۔ اوہ اوہناں نوں جسمانی صحت دے نال نال وطن نال محبت ول متوجہ کردے۔چہرے دی بدنمائی بارے اک سوال دے جواب وچ لکھدے نیں:چہرے دی دلکشی دا دارومدار دوران خون دی باقاعدگی اتے اے۔ اپنے جذبات اتے قابو رکھ کے اپنے چہرے دی دلکشی ودھا سکدے او۔ ذرا غور فرمائو کہ دو فقریاں وچ کہڑی حکمت نال ایسی گل دس دتی کہ جہدے بغیر دوائی کھادے اسیں اپنے معاشرتی وگاڑ اتے قابو پا سکنے آں۔ سگریٹ دی عادت چھڈن بارے اک سوال دے جواب وچ لکھدے نیں: میرے نوجوان دوستو! چنگا اے کہ تسیں سگریٹ نوشی چھڈن دا دانش مندانہ فیصلہ کر لوو۔ ترک سگریٹ تہانوں صحت مند رکھے گا’ تسیں اک نشے تے اوہدے استعمال دے گناہ توں محفوظ ہووے گے۔ مینوں تہاڈے نال محبت تے اے ایس محبت دا فرض اے کہ میں تہانوں صحت مندانہ مشورہ دیاں۔رسالے تے اخباراں وچ اوہناں نے نویں نویں امراض اتے قلم چکیا تے طب و صحت دے حوالے نال پائی جان والی غلط فہمیاں نوں دور کیتا تے بیشتر امراض دا کارن اخلاقی وگاڑ قرار دتا۔ امراض توں بچائو لئی صحت دی معلومات اتے اردو تے انگریزی وچ وی بہت ساری کتاباں لکھیاں۔ ماہنامہ ہمدرد صحت حفظ صحت دا شعور بیدار کرن لئی اج وی اہم کردار ادا کر رہیا اے۔
حکیم محمد سعید صاحب نے دنیا بھر دے سفر کیتے مگر اوہناں دے سفر سیرو تفریح لئی نہیں بلکہ علم و حکمت لئی سن۔ اوہ خود کہندے سن کہ اوہناں نے زندگی وچ جنے وی سفر کیتے اوہناں وچوں بیشتر طب لئی سن۔ اوہ فن لینڈ وچ اک کشتی اتے سوار ہو کے اٹھ دن تک گھمدے رہے۔ اوہناں نوں تلاش سی کہ دوردراز دے جزائر دے لوک کیہڑی نباتات نال اپنا علاج کردے نیں۔ اوہ ایس حوالے نال خود کہندے سن: علم و حکمت دی تلاش وچ اوہناں دے سفر اسلامی تہذیب دا اہم عنصر نیں۔ حکیم محمد سعید صاحب دی ذات مطب ہمدرد دے اطبا لئی اک ادارے جئی سی۔ اوہ اپنے ماتحت اطبا دی بھرواں حوصلہ افززائی کردے تے کدی احساس نہیں ہون دیندے کہ اوہ اوہناں دے ماتحت نیں بلکہ اوہ اوہناں نوں اپنا رفیق تے عزیز قرار دیندے۔ کسی ہمدرد طبیب دا نسخہ آندا تے اوہدے وچ معمولی ردوبدل کر کے اوہدا حوصلہ ودھاندے۔راقم نے جدوں روزنامہ جنگ وچ چھپن والے اپنے طبی کالماں دا انتخاب مشاورتی طب دے عنوان نال مرتب کیتا تے اوہدا پیش لفظ حکیم صاحب نے تحریر فرمایا: عزیز من جناب حکیم راحت نسیم سوہدروی اوہناں لائق اطبا وچوں نیں جہناں نے مطب ہمدرد نال جڑ کے میرے طرزعلاج تے طبی مشوریاں دا بغور مطالبہ کیتا تے اپنی اہلیت تے زہانت نال کم لے کے اخبار جنگ لہور لندن وچ طبی کالم لکھنا شروع کیتا جہنوں جذبہ اخلاق تے اخذ واستفادے دی کوششاں پاروں مقبولیت حاصل ہوئی تے قدیم ہووے یا جدید ہر حلقے وچ شہرت حاصل ہوئی۔ مشوریاں دا سلسلہ لما ہویا تے جوابات دا ایسا ذخیرہ مہیا ہو گیا جہنوں ہور افادیت لئی کتابی صورت وچ شائع کرن دا خیال پیدا ہویا۔ مینوں امید اے کہ اوہناں دی ترتیب و اشاعت نال طب دی عملی کتاباں دے ذخیرے وچ اک قابل قدر وادھا ہووے گا۔ حکیم راحت نسیم دی ایس مخلصانہ کوشش داقدردان ای نہیں بلکہ معترف واں تے فکر ہمدرد دی اثر انگیزی تے ہمہ گیری اتے اللہ تعالیٰ دا سپاس گزار واں۔ میں اپنے کاروان علم و فکر دے سارے رفقا تے اعزہ لئی دعاگو واں تے احباب کولوں اپنے لئی وی ایہو توقع رکھنا واں۔ حکیم محمد سعید صاحب دا بحیثیت استاد ایہہ کلمات تحریر کرنا میرے لئی ہمیشہ وجہ افتخار رہووے گا یقینا ایہہ اوہناں دی عظمت تے عالی حوصلگی دا مظہر اے۔ مطب ہمدرد دے نال ای اوہانں نے دیسی دوا سازی دا ادارہ ہمدرد بنایا تے چھیتی ای ایہہ ادارہ عالمی سطح اتے پہنچ گیا بلکہ ترقی طب دی تحریک بن گیا۔ فیر ہمدرد نوں قومی وقف قرار دے دتا تے خود مقاصد ہمدرد لئی وقف ہو گئے۔ قیام پاکستان مگروں جدوں حکومتاں نے طب نوں نظرانداز کیتا تے اوہناں نے میڈیا دے ذریعے طب بارے غلط فہمیاں نوں دور کر کے ایہنوں رائج کیتا۔ جدوں اک وفد وزیر صحت جنرل برکی نال ملیا تے طب و اطبا لئی مراعات دا کہیا تے اوہناں نے کہیا کہ اسیں طب نوں آئوٹ آف ڈیٹ قرار دے کے پابندی لا رہے واں تے حکیم محمد سعید صاحب نے پوری جرات نال اعلان کیتا کہ کسی شخص دی ذاتی پسند یا ناپسند پاکستان دا قنون نہیں ہو سکدا۔ اوہ پاکستان توں پہلاں اک طبی وفد لے کے غیر سرکاری دورے اتے چین گئے تے جہدے توں نہ صرف پاک چین تعلقات دی شروعات ہوئی بلکہ اوس دورے دی رپورٹ مگروں صدر ایوب نے طب نوں تسلیم کر لیتا تے اوسے وزیر صحت نے طبی ایکٹ منظور کر کے طب نوں سرکاری حیثیت دین تے اطبا دی رجسٹریشن دا اعلان کیتا جہدے ثمرات نال اطبا اج تک مستفید ہو رہے نیں۔فیر طبد ے فروغ تے مستند اطبا دے حقوق لئی پاکستان طبی اسیوسی ایشن قائم کیتی جہدے پربندھ ہیٹھ حکیم ‘ ڈاکٹر تے سائنس دان دے اتحاد ثلاثہ دا پلیٹ فارم تذکار حکمت قائم کر کے اوہدے ملک دے وڈے وڈے شہراں وچ اجتماعات کیتے۔ ایہناں اجتماعات نال اوہناں تناں طبقیاں وچ اتحاد فکری نوں فروغ ملیا تے فنی تعصب دی کنداں ڈگیاں۔حکیم صاحب دی رائے سی کہ اوہناں تناں دے اتحاد دے بغیر مسئلہ صحت حل نہیں ہو سکدا۔ صدر ضیاء الحق دے دور چ پہلی واری صدارتی سطح اتے طبی کانفرنس ہوئی جہدے مگروں حکیم محمد سعید صاحب نوں وفاقی وزیر دے درجے دامشیر طب بنایا گیا۔ اوہناں نے قومی طبی کونسل تے قومی طبی ریسرچ کونسل قائم کیتی۔ حج طبی وفد دا سلسلہ شروع ہویا۔ بلدیات تے حکومتی سطح اتے طبی ڈسپنسریاں قائم کرن دی ہدایت ہوئی۔ حکیم محمد سعید صاحب دا مزاج علمی سی۔ اوہ معیارات تعلیم طب توں مطمئن نہیں سن تے طبی کالجاں نوں عصری تقاضیاں نال ہم آہنگ کرنا چاہندے سن۔ اوہ طبی کالجاں نوں ڈگری کالج بنا دینا چاہندے سن مگر ضیاالحق نے کہیا کہ ایہہ سیاسی مسئلہ بن جاوے گا جہدے تے حکیم محمدسعید صاحب مستعفی ہو گئے۔ ایس حوالے نال اوہ لکھدے نیں:صدر ضیاالحق دے زمانہ اقتدار وچ بحیثیت مشیر طب (وفاقی وزیر) میں ایس بنا تے استعفیٰ دتا سی تے اک منٹ کم کرن توں انکار کردتا سی کہ طب دی ترقی و تدوین دی جہڑی ذمے داریاں سانوں دتی گئیاں سن اوہناں لئی وزارت صحت دا مزاج اسیں نہیں بدل سکے۔ایس وزارت دے بیوروکریٹ ملٹی نیشنل کارپوریشناں دی شدت دے زیر اثر سن تے حتمی منشا ایہہ سی کہ طب نوں دائرہ اتائیت توں باہر نہ آن دتا جاوے۔ مقصد ایہہ سی کہ عہد ضیائی دے سارے طبیہ کالجاں نوں بند کر کے اوہناں نوں ڈگری کالج بنا دتا جاوے۔ اوہدے لئی صدر مرحوم تیار نہ ہوئے۔ اوہناں دے نزدیک ایہہ سیاسی مسئلہ بن جاوے گا لہٰذا میں علیحدگی اختیار کر لیتی۔
حکیم محمد سعید صاحب نے اپنا وقت وزارت دے کم اتے ضائع کرن دے بجائے اپنی ترجیحات دا رخ ممالک غیر ول کر لیتا کیوں کے اوہناں نے طب دی وزارت صرف طب لئی قبول کیتی سی۔ اوہ لکھدے نیں: میں ایہہ راہ صرف طب لئی اختیار کیتی اے۔غیر ملکاں وچ اوہناں دی جدوجہد نال کافی کامیابیاں ہوئیاں۔ عالمی ادارۂ صحت نے طب نوں تسلیم کر کے ایشیائی ملکاں نوں دہایت دتی کہ اوہ اپنے مسائل صحت دے حل لئی اپنی صحت پالیسیاں وچ روایتی طباں نوں شامل کرن۔ یونیسکو تے یونیسیف نے طب نوں موضوع فکرو تحقیق بنایا۔ کویت وچ شاندار طب اسلامی مرکز تعمیر ہویا۔ اوہناں دا خیال سی کہ طب نوں زبان العصر (سائنس) دتے بغیر ترقی طب ممکن نہیں اے کیوں جے ایہہ دور علم و حکمت اے ایہدے وچ اتائیت دی کوئی گنجائش نہیں اے۔ اوہ کہیا کردے سن کہ ساڈے ایہناں اطبا نوں پتہ نہیں اے کہ دنیا وچ طب دے حوالے نال کناکم ہو رہیا اے تے اسیں کنے پچھے واں۔ اسیں میدان طب وچ تحقیق کر کے تے اوہنوں فروغ دے کے ایس میدان وچ عالم عرب دی قیادت کر سکنے ساں مگر اسیں ایہہ میدان وی گوا دتا۔ طب مشرق نوں جدید میڈیکل سائنس دے برابر لیا کھڑا کرنا اوہناں دا عظیم کارنامہا ے۔ جدوں اوہ حکومتی حلقیاں کولوں مایوس ہو گئے تے تعلیم طب دے میدان وچ انقلابی تبدیلی خود ای لے آئے تے ہمدرد یونیورسٹی وچ طب دی ڈگری کلاساں دے اجرا لئی ڈگری کالج قائم کردتا۔ جہدے مگروں اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور وچ ڈگری کورس دا اجرا ہویا تے ہن پنجاب یونیورسٹی وچ اقدامات ہو رہے نیں۔ طب نوں فروغ دین لئی اوہناں نے اک سو تن کانفرنساں وچ مقالات پڑھے تے کئی عالمی کانفرنساں دا پربندھ کیتا۔اوہ طب دے بارے وزارت صحت دے رویے توں شاکی رہے تے واضح طور تے ایہہ کہندے رہے کہ ساڈی وزارت صحت ملٹی نیشنلز دے ایثراثر اے تے اوہ نہیں چاہندی کہ طب دائرہ اتائیت توں باہر آوے۔ اوہ لکھدے نیں: میں طب دا حامی واں تے طب نوں درجہ سائنس دینا واں۔ ہن میں کلا نہیں واں’ ساری دنیا طب نوں درجہ سائنس دیندی اے۔ آوازۂ طب جہڑی پاسکتان توں بلند ہوئی اوہنے عالمی تحریک دی صورت اختیار کر لیتی اے تے ہن طب ساری دنیا وچ موضوع فکرو تحقیق اے۔ ایہہ حقیقت اے کہ صحت تے تعلیم دے میداناں وچ اوہناں نے بے مثال جدوجہد کیتی تے اوہناں وچ پھیلے انھیریاں نوں ختم کرن لئی ہر ویلے نبردآزما رہے۔ اوہناں دی جدوجہد دا نتیجہ اے کہ اج ساری دنیا اک طب محفوظ دی تشکیل لئی سرگرم اے۔ صرف طب ای نہیں بلکہ اوہانں نے تعلیم و تعمیر پاکستان لئی وی بے مثال کم کیتا۔
مردوہ ہیں جو زمانے کو بدل دیتے ہیں