رستم زمان، رستم ہند تے شیر پنجاب۔۔۔ گاما پہلوان

پنجابی فلم ”دی لیجنڈ آف مولا جٹ” دی تریخ ساز کامیابی مگروں عظیم پنجابی پہلوان غلام محمد عرف ”گاما پہلوان” اتے ”دی گریٹ گاما” دے نام توں فلم بنائی جا رہی اے جہڑی پاکستان فلم انڈسٹری دی تریخ دی سب توں مہنگی ترین فلم ہووے گی۔ آئو تہاڈا پوری دنیا وچ پنجابیاں دا نام روشن کرن والے ایس گمنام پنجابی ہیرو ”گاما پہلوان” جہنوں پنجابیاں نے اپنی تریخ وانگوں بھلا دتا اے’ نال تعارف کروائیے۔
گاما پہلوان (رستم زماں’ رستم ہند’ شیر پنجاب)1902ء وچ ہندوستان دے شہر بڑودہ دے واسیاں نے اک ایسا منظر ویکھیا جہنوں ویکھن والے زندگی بھر فراموش نہ کر سکے۔روایت دے مطابق اک نوجوان نے اک پتھر دونواں ہتھاں نال چک کے فضا وچ اُچا کیتا سی لیکن اوہدے وچ ایسی کیہ گل سی؟ اوس پتھر دا وزن صرف 1200کلوگرام سی یعنی دو ہاتھی دے بچے یا اک ٹویوٹا کرولا جہنا وزن۔ ایہہ پتھر اج وی بڑودہ دے سایاجی باگ عجائب گھر وچ محفوظ اے تے جہڑے تنومند نے ایہنوں کسے گھاہ دی پوٹلی وانگوں چکیا اوہنوں دنیا رستم زماں گاما پہلوان دے نام توں یاد کردی اے۔ گاما پہلوان کسے دیو مالائی کردار دا حقیقی روپ سن۔ اوہناں نوں مشرق دا ہرکولیس کہیا جاوے تے بے جا نہ ہووے گا۔ گھنی لمی مچھاں’ قد پنج فٹ ست انچ’ چوڑا سینہ تقریباً 46انچ تے لک 34 انچ سی لیکن مزاج ایساکہ کدی کسے کمزور اتے ہتھ نہیں چکیا۔ دیسی کشتی لڑن والے پہلواناں دا خوف ہوندا اے کہ اوہ بڈھے نہ ہو جان لیکن گاما پہلوان تادم مرگ شاید بڈھا نہیں ہویا۔ اوہناں نے اپنی ز ندگی دے 50ورھے کشتی لڑی تے فیر شاید مایوس ہو کے کنارہ کشی ایس لئی اختیار کر لیتی کہ کوئی وی پہلوان اکھاڑے وچ اوہناں دا سامنا کرن توں کتراندا سی۔ تقریباً 400 مقابلیاں وچ فتح اوہناں دے نام اتے ریکارڈ اے تے اوہ زندگی بھر ناقابل تسخیر رہے۔
گاما پہلوان اک عہد
گاما پہلوان دا اصل نام غلام محمد بخش سی تے اوہناں دا جنم ضلع امرتسر دے اک پنڈ جیووال وچ پہلوانی نال جڑے اک مسلمان کشمیری گھرانے وچ ہویا۔ گاما پہلوان دے والد محمد عزیز بخش وی پہلوان سن تے اوہناں دے بھرا امام بخش وی پہلوانی دا اک روشن باب سن۔ دونویں بھراواں نے گھروں ای پہلوانی دا سبق حاصل کیتا لیکن گاما پہلوان دی عمر چھ سال ای سی جدوں اوہناں دے والد دا انتقال ہو گیا۔ ایہدے مگروں اوہ اپنے نانا نون پہلوان دے زیر اثر رہے۔ نانا دے انتقال مگروں اوہناں دے ماموں عیدا پہلوان نے اوہناں دی تربیت کیتی۔ گاما پہلوان پہلی واری پہلوانی دے میدان وچ اوس ویلے منظر عام تے آئے جدوں 1888 وچ ریاست جودھ پور دے مہاراجہ نے پہلوانی دا اک مقابلہ کروایا۔ اوس مقابلے وچ ہندوستان بھر توں چار سو توں ودھ پہلواناں نے رلت کیتی۔ اوس مقابلے دے بہترین 15 پہلواناں وچ گاما پہلوان وی شامل سن تے اوس ویلے اوہناں دی عمر صرف 10 سال سی۔ اوہدے مگروں اوہناں نے باقاعدہ مدھیہ پردیش دی ریاست دتیہ دے مہاراجہ دے زیر سایہ پہلوانی دی تربیت حاصل کیتی۔ کسی وچ وی اینی جرات نہیں سی کہ اوہ گاما پہلوان نوں چیلنج کردا تے جے کسے موقعے تے کسے پہلوان نے گاما پہلوان نوں مقابلے دی دعوت دتی تے گاما کہندے سن کہ پہلے اوہ اوہناں دے وڈے بھرا امام بخش پہلوان نوں چت کرے لیکن گاما پہلوان اتے قسمت دی دیوی اوس ویلے مہربان ہوئی جدوں 1895 وچ اوہناں نے 17 سال دی عمر وچ اوس ویلے دے رستم ہند رحیم بخش سلطانی والا نوں مقابلے دی دعوت دتی۔ رحیم بخش سلطانی والا دا تعلق وی اک کشمیری خاندان نال سی۔ ست فٹ قد دا حامل ایہہ پہلوان کسے دیو وانگوں دِسدا سی۔ 1960 وچ شائع ہون والے جریدے نقوش لاہور نمبر دے مطابق گاما پہلوان تے رحیم بخش سلطانی والا دے وچکار چار مقابلے ہوئے۔ لہور’ جونا گڑھ تے اندور وچ ہون والے مقابلے کئی گھنٹے جاری رہن مگروں بغیر کسے نتیجے اتے ختم ہوئے تے گاما پہلوان دے حوصلے ہور اُچے ہوگئے۔ اوہدے مگروں اوہناں نوں اگلے رستم ہند دے طور تے ویکھیا جان لگیا۔ تاہم رحیم بخش سلطانی والا نوں زیر کرن لئی اوہناں نوں کجھ سال انتظار کرنا پیا۔ اخباراں وچ گاما نوں برطانوی راج دے خلاف مقامی مزاحمت دی علامت دے طور تے وی پیش کیتا جان لگیا سی۔
گاما پہلوان جدوں رستم زمان بنے 1910تک گاما پہلوان رحیم بخش سلطانی والا دے علاوہ ہندوستان دے سارے مشہور پہلواناں نوں چت کر چکے سن۔ اوہدے مگروں اوہناں نے اپنے بھرا امام بخش پہلوان دے نال یورپ تے انگلستان دا دورہ کیتا تے دنیا دے مشہور پہلواناں نوں کشتی وچ دو دو ہتھ کرن دی دعوت دتی۔ ایہہ دور گاما پہلوان دی زندگی دا بلاشبہ اہم ترین دور قرار دتا جا سکدا ے۔ ہندوستان اتے برطانوی راج قائم سی تے ایتھوں دو دیسی پہلوان انگریزاں وچ مقابلے لئی پہنچے سن۔ ایہہ گاما پہلوان لئی اعصاب دی جنگ سی۔ باہر اوہدا مقابلہ انگریز پہلواناں نوں زیر کر کے اوہناں نوں ہندوستان دی طاقت باور کروانا سی۔ اندرونی طور تے اوہناں دا مقابلہ پہلوانی اپنے وڈے بھراں امام بخش پہلوان نال وی سی کہ دیار غیر وچ اک ای کوکھ توں جنم لین والے دو بھراواں وچوں خود نوں بوہتا بہتر کون ثابت کردا اے۔ کہیا جاندا اے کہ تکنیکی اعتبار نال امام بخش بوہتا بہتر پہلوان سی لیکن گاما پہلوان دی طاقت اوہناں دی تکنیک اتے بھاری سی۔ برطانیہ نوآبادیاتی نظام دے ذریعے تقریباً ادھی دنیا اتے حکمرانی کر رہیا سی تے پنجاب دے اک پنڈ توں دو جوان دنیا دے طاقتور ترین شخص دا اعزاز حاصل کرن تے اوہدا غرور خاک وچ ملان دا عزم لیتے ہوئے سن۔ اخباراں وچ اوہناں نوں برطانوی راج دے خلاف مقامی مزاحمت دی علامت دے طور تے وی پیش کیتا جان لگیا جہدے توں انگریز سرکار نوں ایہہ خدشہ پیداہویا کہ اوہ مقامی آبادی وچ بغاوت دی چنگاری وی بھڑکا سکدا اے۔
نقوش لاہور نمبر وچ گاما پہلوان بارے تفصیلی ذکر ملدا اے کہ 1910وچ اک بینجمن نامی شخص گاما پہلوان تے امام بخش پہلوان نوں اپنے نال یورپ لے گیا لیکن اٹلی تے فرانس وچ کوئی پہلوان اوہناں دے مقابلے وچ نہیں آیا’ فیر اوہ لندن پہنچے جتھے دنیا بھر دے پہلوان جمع سن جہناں وچ ترکی دے رستم محمود’ ماریکی پہلوان رولینڈ’ اطالوی رستم جان لیمب’ انگلستان دے ہاک سمتھ تے پولش پہلوان ستینسو اوز بیشکو شامل سن۔ ایتھے گاما پہلوان نے اعلان کیتا کہ جہڑا پہلوان اوہناں نال پنج منٹ تک کشتی لڑے گا اوہ اوہنوں پنج پائونڈ انعام دین گے۔ چنانچہ گلاسکو’ لیور پول’ مانچسٹر وغیرہ وچ 40کشتیاں ہوئیاں لیکن کوئی اوہناں نوں پچھاڑ نہیں سکیا سی۔
مگروں امریکی رستم رولینڈ نے کشتی لڑی تے گامے نے اوہنوں وی کجھ منٹاں وچ سٹ دتا۔ اوہدے مگروں پولش پہلوان ستینسواوز ہیشکو نے گاما پہلوان نال نبردآزمائی کیتی۔گاما پہلوان نے لندن وچ رستم زماں دا خطاب حاصل کیتا’ ایہہ اک تریخی کشتی سی۔ ایس واقعے دا ذکر ستینسواوز بیشکو نے 1937 وچ شائع ہون والی اپنی آپ بیتی ان دی باکسنگ رنگز آف دی ورلڈ وچ کیتا اے۔ ایس کتاب دے پہلے حصے وچ 1914 تک دے واقعات قلم بند کیتے گئے نیں۔ زبیشکو لکھدے نیں کہ پٹیالہ دے مہاراجہ نے شیر پنجاب نوں فرینک گوچ’جارج’ ہیکنشمڈ تے ستینسواوز بیشکو نوں چیڑ پھاڑن لئی بھیجیا۔ اوہنوں اک اشتہاری حربہ سمجھدے ہوئے میں ایہہ چیلنج نظرانداز کردتا۔ تاہم ایہہ حقارت آمیز رویہ اوس ویلے تبدیل ہویا جدوں زیبشکو نے گاما پہلوان نوں امریکی پہلوان ڈاکٹر بینجمن رولر دے نال ویکھیا۔ اوہ لکھدے نیں کہ میں گاما تے امام بخش نوں ویکھ کے حیران رہ گیا سی۔ ایس توں پہلاں میں کدی اوہناں دونوواں توں بہتر تے اینے سوہنے جسم دے مالک ایتھلیٹ نوں نہیں ویکھیا سی۔ گاما شیر پنجاب کہلوان داحقدار سی۔ ایس توں پہلاں میں کدی ایسا جسمانی تناسب نہیں ویکھیا سی۔ چھاتی’ بازو’ کمر تے ٹنگاں دا حسین امتزاج۔ گاما پہلوان نے رولر نوں دوواری پٹخ کے شکست دتی سی تے مقابلے دے ڈیڑھ منٹ وچ اوہناں نے اوہنوں پہلی واری زیر کر دتا سی۔
زبیشکو لکھدے نیں کہ ایہہ میرے لئی کجھ خوشگوار منظر نہیں سی۔ میں ڈاکٹر دے نال ٹریننگ وچ ایسا کرن دے کول وی نہیں سی۔ زبیشکو نوں ہن گاما پہلوان دا مقابلہ کرنا سی جہدے لئی10دسمبر 1910 دی تریخ طے پا گئی سی تے اوہناں دے کول تیاری دا کافی ویلا سی تے اوہناں نے اوہدی بھرویں تیاری وی کیتی۔ اوس مقابلے دی میزبانی جان بل میگزین نے کیتی سی۔تے زبیشکو دے مطابق اوہ ایہہ مقابلہ جتے یا ہارے اوہنوں فروخت ہون والیاں ٹکٹاں دی 25فیصد رقم ضرور ملنا سی۔ بالآخر ایہہ مقابلہ ہویا تے پہلے ای منٹ وچ گاما پہلوان نے زبیشکو نوں سٹ دتا لیکن اوہ فوراً اٹھیا تے فیر دو گھنٹے زور آزمائی دے باوجود کوئی وی فاتح نہیں ہو سکیا۔ اوہدے مگروں دوبارہ مقابلے دی تریخ دا اعلان کیتا گیا لیکن زبیشکو مقابلے لئی نہ آئے جہدے مگروں گاما پہلوان نوں رستم زماں دا خطاب حاصل ہویا۔ اوہناں نوں اک طلائی پیٹی تے گرلز وی عطا کیتا گیا۔
ایس حوالے نال امریکی مصنفہ تانیہ جیمز دی کہانیاں اتے مشتمل کتاب ایروگرمز دی اک کہانی لائن اینڈ پینتھران لندن وچ ذکر ملدا اے جہدے وچ اوہ گاما تے امام بخش پہلوان دی لندن آمد تے نوآبادیاتی نظام دے عروج دے دوران دیسی پہلواناں دی نفسیات تے کردار دی عکاسی کردیاں نیں۔ لندن توں واپسی تے اوہناں نے رحیم بخش سلطانی والا نوں لکھنو وچ ہون والی کشتی وچ زیر کر کے رستم ہند دا اعزاز حاصل کر لیتا۔ 1927 تک گاما پہلوان ناقابل شکست رہے سن تے برصغیر دے سارے نامی گرامی پہلواناں نوں چت کر چکے سن۔ 1928 وچ بالآخر اوہناں دا سامنا اک واری فیر زبیشکو دے نال ہویا تے ایس واری پٹیالہ وچ میدان سجیا لیکن مقابلہ 30سیکنڈ وچ تمام ہو گیا۔ سنگاپور دے اک اخبار وچ تن مارچ 1928 نوں شائع ہون والی خبر دے مطابق گاما بجلی وانگوں تیزی نال جھپٹے تے زبیشکو نوں پچھاڑ کے اوہناں دی چھاتی اتے بیٹھ گئے تے عوام نوں ایہہ سمجھن وچ کجھ ویلا لگیا کہ مقابلہ ختم ہو چکیا اے۔ اخبار دے مطابق زبیشکو نے اوس مقابلے مگروں گاما نوں اک شیر تے سپورٹس مین کہیا سی۔
امام بخش پہلوان تے گاما پہلوان پہلوانی برداشت دا نام اے۔ گاما پہلوان دی کامیابیاں دی داستان خاصی لمی اے۔ بطور اک کھیڈاری اج وی اوہناں نوں یاد کیتا جاندا لیکن اوہناں دی شخصیت دے پہلو ہور وی سن۔ قدیم مغربی ادب وچ پہلواناں نوں عام طور تے اک وحشی کردار دی صورت وچ پیش کیتا جاندا رہیا اے لیکن پنجاب تے ہندوستان وچ پہلوان دی اک وکھری شناخت ذمہ دار شہری تے سماجی طور تے بارعب تے بااختیار شخص دی رہی اے۔ گاما پہلوان دے ایس حوالے نال کئی واقعات مشہور نیں کہ کیویں اوہناں نے کئی موقعیاں اتے کمزوراں دا ساتھ دتاتے بلاوجہ کسے اتے ہتھ نہیں چکیا۔ اک واقعہ بیان کیتا جاندا اے کہ اک پھل فروش نے اوہناں دے سر اتے وزن کرن والا باٹ دے ماریا سی جہدے توں اوہناں دے سر توں لہو نکل آیا لیکن اوہناں نے اوہدے اتے ہتھ چکن دے بجائے اپنے گھر ول جانا بوہتا مناسب سمجھیا۔ ایسے طرحاں دی ہندو اخبار وچ ہندوستان وچ پہلوانی اتے شائع ہون والے اک مضمون وچ بیان کیتا گیا کہ اج وی مہاراشٹر وچ نوجوان پہلواناں نوں ایہہ ترغیب دتی جاندی اے کہ اوہ گاما پہلوان جیا بنن۔ ایسے مضمون وچ بیان کیتا گیا اے کہ 1947 وچ گاما پہلوان دا خاندان امرتسر توں لہور دے علاقے موہنی روڈ اتے منتقل ہو گیا سی جہڑا کہ اک ہندو آبادی والا علاقہ سی۔ شہر وچ فسادات دی فضا سی ۔ ایس دوران گاما پہلوان تے اوہناں دے خاندان دے افراد ہندو خانداناں دی حفاظت لئی محلے دے باہر کھڑے ہو جاندے تاں جے کوئی اوہناں اتے حملہ نہ کر سکے۔ جدوں تک سارے ہندو خاندان اوتھوں بحفاظت انڈیا منتقل نہیں ہو گئے اوہناں نے ایہہ ذمہ داری نبھائی۔
دولت مشترکہ کھیڈاں وچ دو واری طلائی تمغہ جتن والے پہلوان محمد انعام بٹ نے گاما پہلوان بارے دسیا کہ پہلوانی برداشت دا نام اے تے ایہو سبق اسیں گاما پہلوان کولوں سکھیا اے۔ پہلوان دی خوراک کیہ ہونی چاہیدی اے ۔اوہدا سبق وی سانوں گاما پہلوان کولوں ملد ااے تے ٹریننگ کیویں کرنی چاہیدی اے تے اپنے جسم نوں مضبوط کیویں بنایا جا سکدا اے ایہدے لئی وی اسیں گاما پہلوان دے نقش قدم اتے چلن دی کوشش کرنے آں۔ اوہناں دا کہنا سی کہ گاما پہلوان جئی شخصیت صدیاں وچ پیدا ہوندی اے۔ بروس لی وی گاما پہلوان کولوں بڑے متاثر سن۔ پچھلے اولمپئن محمد انور پہلوان وی اج پاکستان وچ دیسی کشتی دی روایت دا سہرا گاما پہلوان دے سر بنھدے نیں۔ اوہناں نے دسیا کہ جے ایس ویلے اولمپکس وچ پہلوانی ہوندی تے بے شمار تمغے جتے جا سکدے نیں۔ اوہناں دا کہنا سی کہ ایہہ گاما پہلوان تے اوہناں دے خاندان دی ای خدمت اے کہ اوہناں نے پاکستان نوں ایسے پہلوان دتے جہڑے اج وی پاکستان دا نام روشن کر رہے نیں۔ اوہناں دے بقول گاما پہلوان دیاں دو بیویاں سن جہناں وچوں اوہناں دے پنج پتر تے دو دھیاں سن۔ پنجواں پتر چھوٹی عمر وچ ای انتقال کر گیا سی تاہم اوہناں دے خاندان وچ پہلوانی اوہناں دے وڈے بھرا امام بخش دے توسط نال جاری رہی جہناں دی اولاد وچ بھولو برداران پہلواناں نے نام کمایا۔
مشہور زمانہ مارشل آرٹ کھیڈاری تے اداکار بروس لی وی گاما پہلوان کولوں متاثر سن۔ اوہناں نے اپنی کتاب دی آرٹ آف ایکسپریسنگ ہیومن باڈی وچ گاما پہلوان دے ڈنڈ’ بیٹھکاں تے ورزش دے مختلف طریقے اپنان دا تفصیلی ذکر کیتا اے۔ اج گاما پہلوان کتھے اے؟ گاما پہلوان نوں کیہ پاکستان وچ اوہ مقام حاصل ہویا جہدے اوہ صحیح حقدار سن؟ برصغیر وچ ناقابل شکست رہن والے تے دنیا بھر وچ پہلی واری بطور ہندوستانی پہلوان وڈے وڈے سورمیاں دا غرور خاک وچ ملان والے گاما پہلوان شاید اج ماضی دا حصہ بن چکے نیں۔ گاما پہلوان دے نام اتے پاکستان وچ شاید ای کوئی یادگار ہووے تاہم اوہناں دا نام اج وی مذاق تے طنز دے طور تے استعمال کیتا جاندا اے۔
آکسفورڈ یونیورسٹی نال جڑے محقق ڈاکٹر مجید شیخ کہندے نیں کہ ہن وی جے کوئی اپنے مسل وکھان دی کوشش کرے تے اوہنوں مذاق وچ کہیا جاندا اے اوئے گاما نہ بنو۔ ایتھوں تک کہ اوہناں دے والد وی بچپن وچ اوہناں نوں کہندے سن کہ ددھ ختم کرو ورنہ تسیں گامے جئے نہیں بن سکو گے۔ ایہہ امر وی قابل ذکر اے کہ پاکستان بحریہ دی اک ٹگنگ بوٹ یعنی وڈے وڈے جہازاں نوں کھچ کے ساحل اتے لیان والی اک کشتی دا نام گاما اے’ ایہہ اک چھوٹی کشتی اے لیکن انتہائی طاقتور مشین اے جہڑی بلاشبہ گاما پہلوان وانگوں چھوٹے قد لیکن طاقتور جسامت دی یاد دواندی اے۔ لیکن افسوس دی گل ایہہ اے کہ گاما پہلوان دی زندگی اتے پاکستان وچ کوئی فلم نہیں بنائی گئی ۔ حال ای وچ بالی وڈ سٹار سلمان خان تے اوہناں دے بھرا سہیل خان نے گاما پہلوان دی زندگی اتے اک ٹیلی فلم بنان دا اعلان وی کیتا سی جہدے وچ سلمان خان گاما پہلوان دے روپ وچ نظر آن گے۔ اک ہور انڈین فلمساز تے مصنف نکیش شکلا نے وی گاما پہلوان نوں پردہ سکرین اتے وکھان دا اعلان کیتا اے۔مجید شیخ کہندے نیں گاما پہلوان نال اوہناں دی ملاقات لہور وچ مصری شاہ وچ اوہناں دے گھر ہوئی سی لیکن اوس ویلے اوہ کافی نحیف تے کسمپرسی دی حالت وچ سن۔ گاما پہلوان دی موت توں کجھ سال پہلاں اوہناں نوں اک سپ نے وڈ لیتا سی لیکن ویلے تے طبی امداد نال اوہناں دی جان بچا لیتی گئی۔ تاہم آن والے سالاں وچ اوہناں دی صحت وگڑدی گئی تے اوہ 23مئی 1960 نوں ایس دنیا توں رخصت ہو گئے۔اوہناں نوں لہور وچ پیرمکی مزار دے کول قبرستان وچ دفن کیتا گیا۔