سال 2022 معاشی لحاظ نال کیویں دا رہیا؟

سال 2022دے شروع توں ای سیاسی عدم استحکام دی وجہ نال پاکستانی معیشت دبائو وچ آنا شروع ہو گئی سی۔ پاکستان دی معیشت جہڑی پہلاں ای کمزور بنیاداں اتے کھلوتی سی’ ہر لنگھدے دن دے نال ہور گراوٹ ول گامزن اے۔ روس یوکرین جنگ کارن عالمی منڈی وچ تیل دی قیمتاں وچ ریکارڈ وادھا وی ویکھیا گیا جہڑا دنیا بھر وچ ہون والی مہنگائی دی اک وجہ وی بنیا۔ ایہناں حالات وچ مہنگائی دے عفریت نے پاکستان نوں وی اپنی لپیٹ وچ لے لیتا جہدے توں نہ صرف عام صارف متاثر ہویا بلکہ حکومت وی غیر مقبول سخت فیصلے کرن تے مجبور ہوئی۔ پاکستان پہلاں ای آئی ایم ایف دے نال معاہدے وچ سی جہدے وچ ایہہ گل طے سی کہ پیٹرول دی قیمتاں اتے لیوی لا کے ہور مہنگا کرن دے نال نال بجلی دی قیمتاں وچ وی وادھا کیتا جاوے گا۔ البتہ پچھلی حکومت نے آئی ایم ایف معاہدے دے الٹ نہ صرف پیٹرول بلکہ بجلی دی قیمتاں وچ وی کمی کر دتی۔
مہنگائی نے پچھلے سال وی سکون دا سانس نہیں لین دتا:
پچھلی حکومت ولوں آئی ایم ایف معاہدے دی خلاف ورزی کارن فروری 2022وچ آئی ایم ایف معاہدہ جمود دا شکار ہو گیا تے پاکستان نوں ملن والی قرضیاں دی قسط اگست 2022تک موخر رہی۔ ایہناں حالات وچ اپریل 2022وچ ماضی دی اپوزیشن جماعتاں دی حکومت وچ براجمان ہون مگروں دو وڈے چیلنجز سامنے آئے جہناں وچوں پہلا عوام دوست بجٹ جاری کرنا تے آئی ایم ایف معاہدے دی بحالی شامل سی۔ سال 2022وچ اک پاسے پاکستان نوں معاشی مسائل دا سامنا سی تے دوجے پاسے وزارت خزانہ دے قلمدان نوں بار بار تبدیل کیتا گیا۔ پہلی واری وزارت خزانہ دا قلمدان پچھلی حکومت وچ شوکت ترین دے کول رہیا۔ وزیراعظم شہباز شریف دی حکومت وچ وزارت خزانہ پہلاںمفتاح اسماعیل تے مگروں اسحاق ڈار دے کول رہیا۔سال 2022 دے ادھ توں ای عالمی ادارے ایس گل ول اشارہ کرنا شروع ہو گئے سن کہ پاکستان دی معیشت دن بہ دن گراوٹ دا شکار اے تے ایہدے وچ کسی قسم دی بہتری ہوندی وکھائی نہیں دے رہی۔ ملک وچ مہنگائی دے ریکارڈ ٹٹ رہے نیں جد کہ روپے دے مقابلے وچ ڈالر دی قدر وی مسلسل اڑان دا شکار اے۔
جی ڈی پی گروتھ
سال 2022 وچ پاکستان دا جی ڈی پی 20فیصد وادھے دے نال 66ہزار 949 ارب روپے رہیا جہڑا کہ مالی سال 2021وچ 55ہزار 795 ارب روپے سی۔ پاکستان دے جی ڈی پی نوں جے ڈالر دے تناسب نال ویکھیا جاوے تے مالی سال2021 وچ پاکستان دا جی ڈی پی 296 ارب ڈالر سی جہڑا 87 ارب ڈالر ودھ کے مالی سال2022 وچ 383 ارب ڈالر تک پہنچ گیا۔ ایسے طرحاں مالی سال 2022 وچ پاکستان دا جی ڈی پی 5.97 فیصد رہیا جہڑا کہ مالی سال 2021وچ 5.74 فیصد سی جد کہ مالی سال 2022وچ پاکستان دا جی ڈی پی منفی 0.94 فیصد رہیا۔ معاشی ماہرین ملکی معاشی ترقی وچ ہون والا وادھا حیران کن قرار دیندیاں ہوئیاں اوہنوں ملکی معیشت دی اصل صورتحال توں متضاد دسدے نیں۔ مالی سال 2021-2022 وچ پاکستان وچ ترقی دی شرح 5.97 فیصد رہی جد کہ زرعی ترقی دی شرح 4.4 فیصد’ صنعتی ترقی دی شرح 7.2فیصد تے سروسز سیکٹر دی ترقی دی شرح 6.2 فیصد رہی۔ مالی سال 2023-2022 وچ حکومت ولوں پاکستان دی ترقی دی شرح 5فیصد مقرر کیتی گئی اے۔ تاہم آئی ایم ایف ولوں جاری کردہ ورلڈ اکنامک آئوٹ لک وچ مالی سال 2023-2022 وچ پاکستان دا جی ڈی پی 3.5فیصد تک رہن دے امکانات نیں۔
سال 2022 پاکستان وچ مہنگائی دی صورتحال افراطِ زر:
خطے دی مناسبت نال مہنگائی دی شرح دا موازنہ کیتا جاوے تے سال 2022وچ مہنگائی دی اوسط شرح بھارت وچ تقریباً7فیصد’ چین وچ تقریباً2فیصد جد کہ بنگلہ دیش وچ 7.4 فیصد رہی۔ ایہدے برعکس پاکستان وچ مہنگائی دی اوسط شرح تقریباً20فیصد رہی’ انج مہنگائی وچ وادھے دے اعتبار نال پاکستان’چین’ بھارت تے بنگلہ دیش توں اتے رہیا۔
شرح سود:
کسی وی ملک دی معاشی صورتحال تے افراط زر دا اندازہ ایس ملک وچ حکومت ولوں متعارف کرائی گئی۔ شرح سود توں لایا جا سکدا اے۔ معاشی ماہرین دے مطابق شرح سود وچ عموماً اوس ویلے وادھا کیتا جاندا اے جدوں ملک وچ جاری مہنگائی اتے قابو پان وچ حکومت نوں مشکل پیش آرہی ہووے جد کہ شرح سود وچ اوس ویلے کمی کیتی جاندی اے جدوں ملک وچ معاشیات دا پہیہ سست روی نال چل رہیا ہووے۔ ماضی وچ وی کورونا لاک ڈائون دے کارن ملکی معیشت نوں سست روی دا سامنا کرنا پیا جہدے نتیجے وچ اسٹیٹ بینک ولوں شرح سود وچ ریکارڈ کمی کردیاں ہوئیاں ریکارڈ 5.75 فیصد تک لے جایا گیا تاہم سال 2022 وچ ملکی معیشت وچ استحکام لیان تے مہنگائی دی شرح نوں گھٹ کرن لئی شرح سود وچ پچھلے اک سال دے دوران 625بنیادی پوائنٹس دا وادھا کیتا گیا۔ 15دسمبر 2021وچ شرح سود 9.75فیصد سی جہنوں پچھلی حکومت دے اقتدار توں جان توں دو دن پہلاں 250 ویں پوائنٹس ودھا کے 12.25 فیصد کردتا گیا۔ 24مئی 2022وچ مرکزی بینک ولوں شرح سود وچ اک واری فیر 150 پوائنٹش دا وادھا آخری واری100ویں پوائنٹس دا وادھا کردیاں اوہنوں ریکارڈ 16فیصد کردتا گیا۔ انج پاکستان دی شرح سود دی موجودہ شرح پچھلے 24 ورھیاں دی بلند ترین شرح اے۔
فی کس آمدنی:
پاکستان دے ادارہ شماریات دے مطابق سال 2022وچ فی کس آمدنی 122ڈالر وادھے دے نال 1798ڈالر تک جا پہنچی۔ مالی سال 2021وچ پاکستان وچ فی کس آمدنی 1676ڈالر سی۔ مالی سال 2017 وچ پاکستان وچ فی کس آمدنی 1723 ڈالر سی جو مالی سال 2018وچ ودھ کے 1768 ڈالر تک جا پہنچی۔ تاہم مالی سال 2020,2019 وچ فی کس آمدن مسلسل کمی داشکار ہوندے ہوئے بتدریج 1578 ڈالر تے 1458 ڈالر رہی البتہ مالی سال 2021تے 2022وچ فی کس آمدنی وچ وادھا ویکھیا جا رہیا اے جہڑا عام بندے لئی خوش آئند اے۔
پیٹرولیم قیمتاں وچ وادھا (ٹیکس، لیوی دے اعدادوشمار)
پاکستان دی معیشت نوں ایس ویلے آئی ایم ایف دا سہارا اے جہدی وجہ ملک وچ جاری آئی ایم ایف پروگرام اے۔ فروری 2022 وچ آئی ایم ایف ولوں پاکستان دے نال جاری پروگرام ایس ویلے منسوخ کردتا گیا جدوں پاکستان تحریک انصاف دی پچھلی حکومت نے پیٹرول دی قیمتاں وچ 10روپے فی لیٹر کمی دا اعلان کیتا سی۔ آئی ایم ایف معاہدے وچ ایہہ گل طے سی کہ حکومت پیٹرولیم مصنوعات اتے ناصرف پیٹرولیم لیوی دی مد وچ ٹیکس جمع کرے گی بلکہ عوام نوں پیٹرول دی مد وچ کسی قسم دی سبسڈی نہیں دتی جاوے گی۔ تاہم پچھلی حکومت نے عالمی مارکیٹ وچ تیل دی قیمتاں ودھن دے باوجود عوام نوں سستے پیٹرول دی رسائی ممکن بنائی جہدے کارن آئی ایم ایف ولوں پاکستان دے نال جاری پروگرام منسوخ کردتا گیا۔ اوہنوں جولائی 2022وچ دوبارہ اوس ویلے بحال کیتا گیا جدوں مارکیٹ وچ فی لیٹر پیٹرول دی قیمت 248.74 روپے سی۔ دسمبر 2021وچ حکومت پیٹرولیم لیوی دی مد وچ 13.62 روپے فی لیٹر جمع کر رہی سی جہنوں جنوری 2022وچ چار روپے وادھے دے نال 17.62 روپے کردتا گیا۔فروری 2022وچ پیٹرولیم لیوی دی قیمت 17.92 روپے فی لیٹر سی تاہم مارچ 2022وچ حکومت نے عوام نوں ریلیف دیندیاں ہوئیاں پیٹرول دی قیمتاں وچ عائد پیٹرولیم لیوی نوں ختم کرن دا فیصلہ کیتا۔ حکومت ولوں جون 2022تک پیٹرولیم لیوی دی مد وچ کسی قسم دی رقماں حاصل نہیں کیتی گئی۔ پیٹرولیم لیوی دی قیمت وچ وادھے دی اک وڈی وجہ چالوں مالی سال دے دوران حکومت ولوں پیٹرولیم لیوی دی مد وچ 855 ارب روپے جمع کرن دا فیصلہ اے۔ ایہدے علاوہ آئی ایم ایف ولوں پیٹرولیم لیوی دی مد وچ فی لیٹر 50روپے حاصل کرن دے نال نال پیٹرول اتے سیلز ٹیکس نافذ کرن دا مطالبہ کیتا گیا اے۔
ترسیلاتِ زر:
پاکستان دی معیشت وچ ترسیلات زر نوں ریڑھ دی حیثیت حاصل اے۔ پاکستان ڈالراں دی صورت وچ بہت وڈی رقم ترسیلات زر دی مد وچ وصول کردا اے۔ سال 2022 وچ پاکستان آن والی ترسیلات زر وچ کمی ویکھی گئی جہدی اک وڈی وجہ ڈالر دی قیمت وچ ہون والا بتدریج وادھا تے انٹربینک تے اوپن مارکیٹ وچ دستیاب ڈالر دی قیمت وچ واضح فرق سی۔ سال 2022وچ موصول ہون والی ترسیلات زر دا موازنہ کیتا جاوے تے جنوری وچ 2.26فروری وچ 2.26′ مارچ وچ 2.72′ اپریلوچ 2.79′ مئی وچ 2.50′ جون وچ 2.71′ جولائی وچ 2.52′ اگست وچ 2.72′ ستمبر وچ 2.43′ اکتوبر وچ 2.21ارب ڈالر موصول ہوئے۔ انج سال 2022وچ پاکستان آن والی ترسیلات زرماہانہ 2.5ارب ڈالر رہی جو کہ حکومت دے طے کیتے جان والے ہدف توں 50کروڑ ڈالر گھٹ رہی۔ حکومت ولوں امید ظاہر کیتی جا رہی سی کہ ملک وچ ماہانہ بنیاداں اتے 3ارب ڈالر ترسیلات زر دی شکل وچ آواں گے جہدے توں اسٹیٹ بینک دے زر مبادلہ ذخائر وچ وادھا ہووے گا۔
درآمدات:
چالوں مالی سال 2023-2022وچ حکومت لئی وڈا چیلنج درآمدات اتے قابو پانا اے جہدے لئی پچھلے مالی سال دے دوران حکومت ولوں پرتعیش شیواں دی درآمد اتے پابندی وی عائد کیتی گئی سی۔ معاشی ماہراین دے مطابق ایہہ حکومت ولوں کیتا جان والا ایسا عمل اے جہدے توں وقتی نتائج تے حاصل کیتے جا سکدے نیں تاہم دیرپا نتیجے حاصل کرنا ممکن نہیں۔ اگرچہ چالوں مالی سال دے دوران حکومت کجھ حد تک ملک دے درآمدی بل نوں تقریباً 16فیصد گھٹ کرن وچ کامیاب ہوئی اے تاہم ایس سارے عمل وچ چالوں مالی سال دے آغاز توں ای ایلسز دے مسئلے سامنے آن لگے جہدے کارن ملک وچ خام مال دی درآمد مشکلاں دا شکار اے۔ سال 2022دی گل کیتی جاوے تے ابتدائی 11مہینے جنوری تا نومبر دے دوران پاکستان دا درآمدی بل 71 ارب ڈالر توں ودھ رہیا جو کہ سال 2021 دے شروع وچ 11مہینے جنوری توں نومبر وچ 69 ارب ڈالرتوں ودھ سی۔ اگرچہ چالوں مالی سال دے دوران حکومت نے درآمدی بل وچ کمی کیتی اے۔ تاہم سالانہ بنیاداں اتے پاکستان دے درآمدی بل وچ 2ارب ڈالر ودھ دا وادھا ہویا اے۔ماہانہ بنیاداں اتے جائزہ لیتا جاوے تے پچھلے سال 2022دے دوران پاکستان نے جنوری وچ 7 ارب 50کروڑ ڈالر’ فروری وچ تقریباً6ارب ڈالر’ مارچ وچ 7ارب 20کروڑ ڈالر’ اپریل وچ 7ارب ڈالر’ مئی وچ 6ارب60کروڑ ڈالر’ جون وچ 8ارب 40کروڑ ڈالر’ جولائی وچ تقریباً6 ارب ڈالر’ اگست وچ 6 ارب 60کروڑ ڈالر’ ستمبر وچ 5ارب 60کروڑ ڈالر’ اکتوبر وچ 5ارب 30کروڑ ڈالر جد کہ نومبر وچ تقریباً5ارب ڈالر دی درآمدت کیتیاں۔ پاکستان دے درآمدی بل اتے اک وڈا بوجھ پیٹرولیم مصنوعات دی درآمد دا اے۔ پاکستان نوں اپنی تیل دی ضروریات پوری کرن لئی عرب ملکاں توں تیل درآمد کرنا پیندا اے جہدے کارن پچھلے کجھ سال توں پاکستان دے کل درآمدی بل دا 29فیصد حصہ پیٹرولیم مصنوعات اتے مبنی اے۔چالوں مالی سال دے شروع توں پنچ مہینے جولائی توں نومبر دے دوران پاکستان وچ تقریباً8ارب ڈالر دی پیٹرولیم مصنوعات درآمد کیتی گئیاں۔ ایسے طرحاں 4ارب ڈالر توں ودھ دی کھان پین دی شیواں جد کہ تقریباً3ارب ڈالر دی مشینری درآمد کیتی گئی۔
برآمدات:
کسی وی ملک دی ترقی لئی ضروری اے کہ اوہ اپنی برآمدات دا بل درآمدات توں ودھ رکھے تاں جے اوہدے زرمبادلہ دے ذخائر وچ وادھا برقرار رہے۔ بدقسمتی نال پاکستان اپنی برآمدات وچ خاطر خواہ وادھا کرن وچ نکام رہیا اے۔ چالوں مالی سال دے دوران نومبر وچ پاکستان ولوں اشیا دی برآمدات محض 2ارب 39کروڑ ڈالر رہی جہڑی کہ نومبر 2021دی نسبت 18فیصد گھٹ سی۔ اوہدے الٹ بنگلہ دیش دی نومبر 2022وچ برآمدات 5ارب ڈالر توں ودھ نیں جہڑی کہ نومبر2021دی نسبت 26فیصد بوہتی سن۔ غیر ملکی قرضیاں دی ادائیگی تے زرمبادلہ دے ذخائر وچ وادھے لئی پاکستان لئی ضروری اے کہ برآمدات وچ وادھا کیتا جاوے۔ پاکستان دی برآمدات وچ اک وڈا حصہ ٹیکسٹال دی برآمدات دا اے جو کہ ملک دے کل درآمدی بل دا 62 فیصد بندا اے۔ چالوں مالی سال دے شروع دے پنج مہینیاں دے دوران پاکستان دی برآمدات تقریباً12ارب ڈالر رہیاں جہدے وچوں ٹیکسٹائل دی برآمدات تقریباً7ارب ڈالر’ کھان پین دی شیواں دی برآمد تقریباً2ارب ڈالر جد کہ اک ارب 70کروڑ توں ودھ دی مینو فیکچرنگ شیواں درآمد کیتی گئیاں۔
زرمبادلہ ذخائر:
ملک وچ ایس ویلے زرمبادلہ دے ذخائر دے حوالے نال اک تشویش دی لہر موجود اے۔ لنگھدے ویلے دے نال پاکستان دے مرکزی سٹیٹ بینک دے کول موجود زرمبادلہ دے ذخائر گھٹ ہو رہے نیں جہدے توں پاکستان نوں قرضیاں دی مد وچ بیرونی تے درآمدی ادائیگیاں وچ مشکلاں دا سامنا کرنا پے رہیا اے۔ قلیل زرمبادلہ ذخائر دے کارن پچھلے سال 2022وچ 19مئی توں 19اگست دے دوران حکومت ولوں پرتعیش شیواں دی درآمد اتے پابندی وی لائی گئی سی جد کہ چالوں مالی سال سٹیٹ بینک دے کول موجود زرمبادلہ دے ذخائر مستحکم رکھن لئی سٹیٹ بینک ولوں ایل سیز دے متعلق سخت فیصلے کیتے گئے جہدے توں ایل لیز دے مسئلے سامنے آن لگے تے ملک وچ خام مال دی درآمد مشکلات دا شکار اے۔ تاہم ڈالر دی قدر وچ مسلسل وادھا’ برآمدات وچ وادھا نہ ہونا تے ترسیلات زر وچ کمی نال اسٹیٹ بینک دے زر مبادلہ دے ذخائر شدید دبائو دا شکار نیں۔ بیرونی قرضیاں دی ادائیگی حکومت لئی اک بوجھ توں گھٹ نہیں۔ دسمبر 2021وچ اسٹیٹ بینک دے ذخائر 17.68ارب ڈالر سن جو جنوری 2022وچ اک ارب ڈالرکمی نال 16.6ارب ڈالر تے پہنچ گئے۔ سال 2022وچ پاکستان دے زرمبادلہ ذخائر دا موازنہ کیتا جاوے تے فروری وچ 16.4′ مارچ وچ 11.4′ اپریل وچ 10.5′ مئی وچ 9.4′ جون وچ 9.8
‘ جولائی وچ 8.4′ اگست وچ 8.8’ستمبر وچ 7.9′ اکتوبر وچ 8.3’ نومبر وچ 7.5ارب ڈالر جد کہد سمبر وچ زرمبادلہ دے ذخائر ہور کمی دے نال 6.7ارب ڈالر رہے۔ انج سال2022وچ اسٹیٹ بینک دے زرمبادلہ دے ذخائر وچ تقریباً 11ارب ڈالر دی کمی واقع ہوئی۔ انج دے ویلے وچ جدوں پاکستان نوں آن والے کجھ مہینیاں وچ 20ارب ڈالر دے بیرونی قرضیاں دی ادائیگی کرنی اے۔ مرکزی بینک دے مسلسل گھٹ ہوندے زرمبادلہ دے ذخائر اک تشویش ناک صورتحال دی عکاسی کر رہے نیں۔
ایف بی آر دی آمدن:
پاکستان دے وڈے مسئلیاں وچوں اک مسئلہ لوکاں دا اپنی آمدن دے مطابق ٹیکس نہ دینا اے جد کہ اک بہت وڈی تعداد اوہناں لوکاں دی وی اے جہڑی کہ ٹیکس نیٹ وچ موجود ای نہیں نیں جد کہ اوہناں دی آمدن دے مطابق اوہناں اتے ٹیکس لاگو ہوندا اے۔ چالوں مالی سال دے دوران ایف بی آر ناصرف اپنی آمدنی وچ وادھا کرن وچ کامیاب ہویا بلکہ ایس واری ایف بی آر اپنے ٹیکس اہداف وی حاصل کر رہیا اے۔ چالوں مالی سال دے شروع وچ پنج مہینے جولائی توں اکتوبر دے دوران فیڈرل بورڈ آف ریونیو دی ٹیکس آمدن 2ہزار 688 ارب روپے رہی جہڑی کہ پچھلے مالی سال دے ایس عرصے وچ 2ہزار 330ارب روپے سی۔ انج’ ایف بی آر دی ٹیکس آمدن وچ 15فیصد وادھا ہویا اے۔ ایف بی آر ولوں حاصل کیتی جان والی ایس رقم وچوں جولائی وچ 458 ارب روپے’ اگست وچ 489ارب روپے’ستمبر وچ 685ارب روپے’ اکتوبر وچ 519ارب روپے جد کہ نومبر وچ 537 ارب روپے حاصل کیتے۔ ایسے طرحاں چالوں مالی سال دے دوران ایف بی آر ولوں 135 ارب روپے دے ٹیکس ریفنڈز دی ادائیگی کیتی گئی۔ایف بی آر ولوں حاصل کیتی جان والی ٹیکس کلیکشن دا جائزہ لیتا جاوے تے چالوں مالی سال دے شروع وچ چار مہینے جولائی توں اکتوبر دے دوران ایف بی آر نے 886 ارب روپے دے ڈائریکٹ ٹیکس’ 854 ارب روپے دے سیلز ٹیکس’ 301ارب روپے دی کسٹم ڈیوٹی تے 108 ارب روپے دی فیڈرل ایکسائز ڈیوٹی حاصل کیتی۔ حکومت ولوں انکم ٹیکس جمع کران والے افراد دی تعداد 35لکھ تک پہنچن دی امید کیتی جا رہی اے۔ نومبر 2022تک 25لکھ 81 ہزار توں ودھ افراد ٹیکس فائلرز نے انکم ٹیکس ریٹرن جمع کرائیاں۔
2022 قرضیاں وچ ریکارڈ وادھا
پاکستانی معیشت دن بدن قرضیاں دے بوجھ تھلے دبدی جا رہی اے۔ سال 2022ایس حوالے نال وی اہم اے کہ ایس سال پاکستان دے واجب الادا قرضیاں وچ ریکارڈ وادھا ویکھن وچ آیا اے۔ دسمبر 2021وچ پاکستان دا کل قرضہ 51 ہزار 725 ارب روپے سی جہڑا مارچ 2022وچ ودھ کے 53 ہزار 561 ارب روپے تک چلا گیا۔ جون 2022 وچ پاکستان دے قرضے ہور ودھ کے 59 ہزار 697ارب روپے تک پہنچ گئے جد کہ ستمبر 2022وچ پاکستان دے قرضیاں دا حجم 62 ہزار466 ارب روپے اتے پہنچ گیا۔ انج سال 2022دے ابتدائی 9مہینیاں دے دوران پاکستان دے کل قرضیاں وچ 17فیصد یعنی تقریباً 8ہزار 905ارب روپے دا وادھا ہویا۔ اسٹیٹ بینک آف پاکستان دے اعدادوشمار دا موازنہ کیتا جاوے تے پاکستان دے ذمہ آئی ایم ایف دا قرضہ 46 فیصد وادھے دے نال 1ہزار 188 ارب روپے توں ودھ کے اک ہزار 731ارب روپے اتے پہنچ گیا اے۔ دسمبر 2021وچ پاکستان دا کل اندرونی قرضہ 28 ہزار 665ارب روپے سی جہڑا مارچ 2022وچ 29ہزار 885 ارب روپے تے پہنچ گیا۔ جون 2022وچ پاکستان دا اندرونی قرضح ہور وادھدے نال 33ہزار 89ارب روپے ہو گیا جہڑا ستمبر 2022وچ ہور وادھے نال 33ہزار 524ارب روپے تے پہنچ گیا۔ ایسے طرحاں پاکستان دا کل بیرونی قرضہ دسمبر 2021تک 23ہزار 60ارب روپے سی جہڑا مارچ 2022وچ 23ہزار 676ارب روپے تے پہنچ گیا۔ جون 2022وچ پاکستان دا بیرونی قرضہ ہور 2ہزار 933ارب روپے وادھے دے نال 26 ہزار 609 ارب روپے ہو گیا جد کہ ستمبر 2022وچ ملکی بیرونی قرضہ 28ہزار 942 ارب روپے تے موجود اے۔ پاکستان دے اندرونی تے بیرونی قرضیاں دا جے جائزہ لیتا جاوے تے پچھلے سال 3022دے شروع وچ 9مہینیاں دے دوران پاکستان دے اندرونی قرضیاں وچ 4ہزار 859ارب روپے جد کہ پاکستان دے بیرونی قرضیاں وچ 5ہزار 882ارب روپے دا وادھا ہویا۔