کٹاس راج ٹیمپل کمپلیکس تے تریخ دا سفر

اشرف شریف

لہور توں کلرکہار تک موٹروے تے فیر چوآسیدن شاہ روڈ تے پنجاہ منٹ دا سفر کٹاس راج ٹیمپل کمپلیکس تے ختم ہویا پر ایہ سفر ایناں چھیتی نہیں کٹیا۔ ہزاراں ورھیاں دا سفر ان گنت مہان شخصیات’ خون خرابے تے تریخی سوالاں دا سلسلہ اجے تک میرے نال چل رہیا اے۔ مہابھارت دو قریبی رشتہ دار خانداناں دی لڑائی اے۔ دوہاں پاسے اپنے دور دے بدھی مان’ شاطر تے جسمانی طور تے بے مثال طاقت رکھن والے چچیرے بھائی نیں۔ کہانی دے نمایاں نکات ایہ نیں کہ اک سادھو کنتی دے بوہے تے آندا اے۔ اوہ اوہنوں عزت نال خیرات دیندی اے۔ سادھو دعا دیندا اے کہ توں جنے بیٹے پیدا کریں گی سارے بہادر تے جنگجو ہون گے۔ اوہدے شوہر پانڈو دی نسبت نال پُتراں دا جتھہ پانڈو کہلایا۔ کنتی اوہناں نوں کوروں دے دارالحکومت ہستینا پور لے آئی۔ کرودھرت راشٹر دے اک سو بیٹے سن۔ پانڈوئواں نوں بھشماودورا تے کرپیا نے تربیت دتی۔ کورو تے پانڈو آپس وچ چچازاد سن۔ دھرت راشٹر کیوں جے انھا سی ایس لئی اوہنے ریاستی امور نوں سہولت نال جاری رکھن لئی اختیارات اپنے بھائی پانڈو دے حوالے کر دتے۔
اک فقیر دی بددعا پاروں پانڈو اپنی بیوی کنتی تے مادری دے نال بن باس وچ چلا گیا۔ مہا بھارت جنگ دھرت راشٹر تے پانڈو دے پُتراں دے وچکار ہوئی۔ پانڈو دیاں دوہاں بیویاں چوں پنج بیٹے سن۔ ایہ یودھشٹر’ بھیم’ ارجن’ نوکولا تے ہسادیو سن۔ ایہناں ساریاں نے اک ای خاتون نال ویاہ کیتا جہدا ناں دروپدی سی۔ پانڈوئواں نے دروپدی نوں سوئمبر دی رسم وچ جتیا سی۔ ہستیناپور تے دوہاں خانداناں دے دعوے تے بزرگاں نے ریاست ادھی ادھی ونڈ دتی۔ کورئواں دے اک شرپسند ماموں دی وجہ نال پانڈوئواں نوں جہڑا حصہ ملیا اوہ بنجر تے ویران زمین دا سی۔ اختلافات دیاں دوجیاں کئی وجوہات وی سن جہناں نال نوبت جنگ تک جا اپڑی۔ ایس جنگ وچ دوہاں پاسے دے بہادر تے عقلمند لوک اک اک کرکے مارے گئے۔ ہر اک دی موت نوں پورے منظرنامے نال بیان کیتا گیا اے۔ پانڈو بہادر تے بے خوف ہون دے باوجود نرم دل تے خیر چاہن والے سن۔ جنگ وچ کئی واری اوہناں نے اپنے چچیرے بھراواں تے وار کرن توں گریز کیتا۔ اوہ جنگ ہار گئے تے اوہناں نوں 13 ورھے تک جلاوطن ہونا پیا۔پانڈو تے کورو کورکشیتر دے جس میدان وچ لڑے اوہ ہریانہ دے کول اے۔ کہیا جاندا اے ایس میدان دی مٹی سرخ اے کیوں جے ایہدے وچ لکھاں لوکاں دا لہو رڑھیا۔ پانڈو جلاوطن ہو کے جتھے ٹھہرے اوہ چکوال دا علاقہ کٹاس راج کہلاندا اے۔
میں ہندوئواں دے تریخی ذرائع دا جائزہ لیا اے۔ مہا بھارت کس ورھے ہوئی ایہدا ٹھیک پتہ نہیں۔ کٹاس راج دے آثار ڈھائی ہزار ورھے توں ودھ پرانے نہیں لگدے پر ہندو جوتشیاں نے کجھ زمانی ثبوتاں نوں سامنے رکھ کے اندازہ لایا اے کہ ایہ 3115 قبل از مسیح دا زمانہ اے۔ یعنی اج توں 5137 ورھے پہلاں دا واقعہ۔ کنتی اپنے پُتراں لئی باعث فخر اے ایس لئی سارے پُتر اپنے آپ نوں کنتی پتر کہلواندے نیں۔ کنتی پتر ارجن نوں شری کشن نے گیان دتا۔ ایسے گیان دی تحریری صورت ہندوئواں دی مقدس کتاب گیتا بنی۔ کرشن دوارکا دے حکمران سن۔ کرشن دی موت تے ست دن تک زمین سیلاب وچ ڈبی رہی۔ کرشن دے زمانہ تے سیلاب توں جوتشیاں نے مہابھارت دا ورھا کڈھیا۔ پانڈو وطن چھڈ کے چکوال آئے تے ایتھے اک چھوٹا جیہا حکمران سی اوہنے اوہناں دا سواگت کیتا۔ اوہناں دی خدمت کیتی تے جو آرام مل سکدا سی دتا۔ پانڈوئواں نے ایتھے بڑی ریاضت کیتی۔ اوہناں نے ہنومان تے شیوجی توں مدد منگی۔ کٹاس راج وچ دو چھوٹے مندر نیں جہناں وچوں اک وچ ہنومان دی مورتی دھری اے تے دوجے وچ شیودا لنگ اے جہدے سامنے نندی گاں بیٹھی اے۔ سانوں دسیا گیا

دوہاں مندراں وچ پوجا ہوندی اے۔ سرکار نے پوجاپاٹ لئی دو پنڈت مقرر کر رکھے نیں۔ مندراں وچ اوباش مزاج لوک گھٹیا تحریر نہ لکھ سکن ایس لئی مندراں نوں جندرا لایا جاندا اے۔ سیاحواں دی درخواست تے انتظامیہ بلامعاوضہ جندرا کھول دیندی اے۔
اسیں موٹروے تے کلرکہار انٹرچینج توں اترے تے گڈی چوآسیدن شاہ روڈ دی تھاں کلرکہار جھیل ول موڑ دتی۔ میں چاہندا سی سردیاں وچ خوب چمکدے سورج تھلے مہمان پرندیاں نوں ویکھ سکاں۔ سائبیریا توں آن والے مہاجر پرندیاں دے غول تھاں تھاں بیٹھے سن۔ مرغابیاں سر پانی وچ ڈوب کے تے دم باہر کڈھ کے غوطے لا رہیاں سن۔ بگلے سن’ کالے رنگ دے پراں والے مگ جل’ ککڑیاں تے کئی طرح دے دوجے پرندے سن۔ کئی ورھے پہلاں رات گئے جدوں اک لمے سفر دوران تھکن دی وجہ نال سفر جاری رکھنا ممکن رہیا تے ایس جھیل دے کنڈھے اک واری رات گزارن دا موقع ملیا سی۔ سامنے ای لوکاٹ دے اوہ باغات نیں جو بابر بادشاہ دے وقت لگائے گئے۔ پرانے پیڑاں دی تھاں نویں لگدے رہے نیں پر باغات دا مقام اوہو ای اے۔ اُتے تخت بابری اے اسیں کار نوں سست رفتار کیتا تے اگلے کونے تک جھیل دے نال نال چلدے رہے۔ ایہ علاقہ گلاب دے عرق’ گلقند تے شہد لئی مشہور اے۔ دو ورھے پہلاں ایدھر آیا تے واپسی تے لوکاٹاں لے کے گیا’ دیسی قسم دیاں لوکاٹاں مٹھیاں تے خوش ذائقہ سن۔ ایہناں دیہاڑیاں پودیاں تے بور اے۔ مارچ اپریل تک پھل پک جان گے۔ اسیں جھیل دے کنڈھے کجھ فوٹواں بنائیاں تے فیر گڈی کٹاس راج جان والی چوآسیدن شاہ روڈ تے پا دتی۔ مقامی زبان وچ چوآ چشمے نوں کہندے نیں۔ صبح سویرے بارش ہون نال سڑک دے دوہاں پاسے رُکھ تے جھاڑیاں دھلے ہوئے نظر آ رہے سن۔ بھکھ منہ زور ہو رہی سی’ سالن پکا کے ڈگی وچ رکھیا سی’ روٹیاں اک ہوٹل توں لئیاں’۔ راہ وچ چھوٹے چھوٹے قصبے تے پنڈ آ رہے سن۔ سادہ لوک’ سادہ جہے گھر’ گھراں دے سامنے کھلے ماحول وچ پرورش پاندیاں ککڑیاں جہناں دے پراں تے کوئی میل نہیں سی۔ بچے اچھل کود کر رہے سن۔ جتھے دکاناں یاں اڈے سن اوتھے بچے باہر نظر نہیں آئے۔ اسیں اجے اگے جانا سی کوشش سی کہ دھند توں پہلاں واپسی ہو جاوے۔
اسیں گڈی دی رفتار ودھانا چاہندے سی پر تھوڑے تھوڑے فاصلے تے ٹُٹی سڑک دے باہر نکلے پتھر سانوں آہستہ کر دیندے۔ میں جی پی ایس آن کر دتا۔ ایہ راہ دسن والا نظام وی بدحواس جیہا نظرآیا۔ کدھرے ایہدے سگنل گھٹ جاندے۔ اک راہی توں کٹاس راج دا پچھیا تے اوہنے دسیا کہ سجے ہتھ جدوں دوجی فیکٹری آوے تے اوہدے توں اگے کٹاس راج آوے گا۔ کجھ کلومیٹردے بعد اسیں سجے ہتھ بیسٹ وے سیمنٹ دا پلانٹ آیا۔ بہت وڈا علاقہ ایس سیمنٹ فیکٹری دی ملکیت اے۔ فیر ڈی جی خان سیمنٹ فیکٹری آئی۔ ایہدے آل دوالے دے کھیتاں وچوں کنک دے سبز پودے سر کڈھ چکے نیں’ کدھرے سرہیوں دے پھُل بھرے ہوئے نظر آئے۔ درمیان وچ کجھ تھاں بہت کالک وکھائی دتی۔ سجری بارش دی وجہ نال کالا چکڑ سی’ کوئلے دے ڈھیر سن۔ چھوٹے چھوٹے اڈیاں تے کوئلے دیاں کاناں وچ کم کرن والے مزدور سورج دی تمازت توں لطف اٹھا رہے سن یاں چائے دیاں چسکیاں لے رہے سن۔ اللہ اللہ کرکے سڑک ختم ہوئی تے اسیں کٹاس راج ٹیمپل کمپلیکس اپڑے۔ کمپلیکس ول مڑن والی سڑک تے کجھ گز اگے پارکنگ سی۔ گیٹ تے رجسٹر لئی بیٹھا سٹاف داخل ہون والیاں دے کوائف لکھدا اے۔

ایہ ہندوئواں دا متبرک مقام اے ایس لئی احتراماً اندر گوشت تے انڈے لے جان دی مناہی اے۔
اندر داخل ہوئے تے سامنے کھلا سبزہ زار اے۔ اٹھ دس فٹ قامت دے چیل دے رُکھ نیں۔ کنوں دے پودے نیں’ کجھ پام لگے نیں۔ اک تھاں وزیراعظم میاں نوازشریف دے ہتھ نال لگا گلاب دا پودا اے۔ تھلے تختی لگی اے۔ کمپلیکس دی مرکزی کندھ جتھوں شروع ہوندی اے اوتھے چوہدری شجاعت دی کاوش تحریر اے۔ مرکزی گیٹ توں اندر آ کے اسیں تھوڑا جیہا چلے تے فیر کھبے پاسے پوڑھیاں چڑھ کے اُتے چلے گئے۔ ایتھے وزارت امور نوجواناں دا ہوسٹل اے۔ گیزر لگا ویکھیا۔ کمریاں دے اندر جا کے نہیں ویکھیا پر حالت زیادہ بہتر نظر نہیں آئی۔ ہوسٹل دے پچھے پہاڑی دی ڈھلوان تے ڈھیر سارا لماں لماں گھاہ اے۔ خطرناک حشرات دا ایہ گھر ہوندا اے۔ ایتھوں پوڑھیاں اترے تے سامنے والے حصے وچ داخل ہوئے۔ پنجابی ڈاٹ والا بوہا پار کردیاں ای سجے کھبے عمارتاں نیں۔ کھبے ہتھ عمارت دے کھنڈرات نیں شاید ایہ نویں سریوں تعمیر نہ ہو سکی۔ کھبے پاسے پرانیاں کندھاں تے لکڑی دیاں نویاں چھتاں پائیاں گئیاں نیں۔ اگے ودھے تے کھبے پاسے کوئی ویہہ پوڑھیاں لہہ کے کنڈ تالاب اے۔ اسیں اپنے گائیڈ دے نال تھلے اترن دی تھاں الٹے ہتھ پوڑھیاں چڑھ گئے۔ دس پندراں پوڑھیاں اُتے جا کے اک شاندار حویلی نظر آئی۔ ایہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے آرمی چیف سردار سنگھ نلوہ دی حویلی اے۔ دو ڈھائی سو ورھے پرانی حویلی ویکھن دے لائق اے۔ اسیں سارے کمرے ویکھے۔ دالان تے صحن ویکھیا۔ ڈیوڑھی دے نال ظلم ہویا کہ اوتھے شیشے دے پٹ والی سادہ جہیاں الماریاں بنا دتیاں گئیاں نیں۔ اوہناں دا مصرف پچھیا تے پتہ لگا ایتھے میوزیم بن رہیا سی پر الماریاں تے ریک پرانے ڈیزائن تے حویلی دی قدامت نال مطابقت نہیں رکھدے ایس لئی چنگا ہویا کہ کم روک دتا گیا۔ حویلی توں باہر نکلے تے اوہدے تھلے ہنومان دے مندر وچ گئے۔ سنگ مر مر دی مورتی تے کندھاں تے پھُلاں تے دیوتاواں دیاں فوٹواں۔ مندر دے بوہے تے چھوٹی جہی گھنٹی لٹکی اے جہنوں یاتری اندر داخل ہون ویلے وجاندے نیں۔ شاید ایہ ضروری علامت اے۔
مندر والے کمرے چوں باہر نکلے تے اک دوجی عمارت وچ داخل ہوئے ایہدا سامنے دا حصہ ایس حصے دے جھروکے تے چھت تے پھُلاں دے نقوش صاف پتہ دیندے نیں کہ ایہ مغل دور وچ مرمت ہوئی۔ سامنے دے حصے وچ اوہی سنگ سرخ استعمال ہویا اے جو راجستھان توں لیاندا گیا تے بادشاہی مسجد لہور وچ استعمال ہویا۔ ساڈا گائیڈ اک واری فیر ایہناں عمارتاں دے پچھے لے کے گیا۔ ایہ آخری تے سب توں اچیاں عمارتاں نیں اُتے اک وڈا مندر اے۔ مینوں لگدا اے کہ سب توں پرانی عمارت ایہو اے ایہدے سجے کھبے دو وکھرے مندر نیں۔ کجھ کندھاں تے تھم ایسے ناقص مرمت ہوئے نیں کہ اک ٹیڑھا پن واضح نظر آندا اے۔ تھلے اتردے ہوئے ایس عمارت وچ گئے جہدی پہلی تے دوجی منزل تے ست ست کمرے نیں۔ ہر کمرے دا اک روشن دان اے جتھوں روشنی تے ہوا اندر آندی اے۔ ممکن اے ایہ پانڈوئواں دی رہائش گاہ ہووے فیر بعد وچ کسے ویلے آشرم دے طور تے استعمال ہوئی ہووے۔ ایتھوں اسیں پوڑھیاں اتر کے تالاب دے کنڈھے آ گئے۔ ناقص تعمیراتی کم تھاں تھاں نظر آیا۔ سیمنٹ فیکٹریاں دی وجہ نال علاقے وچ پانی دے اوہ چشمے سُک گئے جو ہزاراں ورھے توں ایس تالاب نوں بھر رہے سن۔ سپریم کورٹ دے حکم تے ٹیوب ویل لا کے تالاب بھریا جاندا اے۔ ساڈے سامنے ٹیوب ویل چل رہیا سی تے ایہدے پائپ دا پانی تالاب وچ ڈگ رہیا سی۔ اللہ دے بندیاں نے ذرا محنت کرکے ایہنوں مصنوعی چشمے دی شکل دین تے ٹیوب ویل نوں چھپان دا تردد تک نہ کیتا۔ گائیڈ وچارا ادھوری تے کچی پکی تریخ دس رہیا سی۔ میرا تجربہ اے کہ اجہی تھاواں تے گائیڈ ضرور لیا جاوے’ اجہے گائیڈ بھاویں تریخی مقامات دی اہمیت ودھا چڑھا کے دسدے نیں پر ایہناں دی وجہ نال کجھ نہ کجھ اہم پہلو سامنے ضرور آ جاندے نیں۔ مناہل نوں جدوں میںلہور قلعہ لے کے گیا اودوں وی انج ای ہویا سی۔ ہن کٹاس راج وچ ساڈا گائیڈ شکیل نہ دسدا تے سانوں پتہ نہ لگدا کہ ایتھے دو پنڈت موجود نیں ہری سنگھ دی حویلی دے بارے وی ایہنے دسیا نہیں تے اسیں ہر عمارت نوں پانڈوئواں دی یادگار سمجھے ہوئے سی۔ تالاب دے کولوں لنگھ کے سبزہ زار دے دوجے حصے وچ گئے جتھے شیوجی دا مندر اے۔ اک بارہ دری اے’ جتھے سڑک دے دوجے پاسے واقع پہاڑی وچ اوہ غاراں نظر آ رہیاں سن جتھے سادھو چلہ کردے۔ آل دوالے بہت ساریاں چھوٹیاں چھوٹیاں عمارتاں نیں جو کسے مہان سادھو دی یاد وچ تعمیر کیتی گئی ہووے گی۔ میں ایہناں دے بارے جاننا چاہندا سی پر اوتھے کوئی دسن والا نہیں سی۔ مناہل’ بیگم’ میں’ عقیل تے اوہدی بیگم نے واپسی نوں غنیمت سمجھیا۔ میں ایتھے آدم خور دیو دی کوئی یادگار لبھنا چاہنا واں جہناں نال پانڈوئواں نے مقابلہ کیتا۔ اک پانڈو بھائی نے ڈائن نال ویاہ کیتا جہدے چوں ابھیمنیو پیدا ہویا۔ ایہ سنسکرت توں پہلاں دا زمانہ اے پانڈوئواں دی ایتھے آمد نال نویں زبان پیدا ہوئی ہووے گی ایس زبان دے الفاظ دا کجھ ذخیرہ ہو سکدا اے اج دی پنجابی وچ شامل ہووے۔٭