اسلامی معاشی نظام تے دانشورانہ جہالت

کمیونسٹ نظریے دے زوال توں پہلاں پسماندہ ملکاں دے جدید پڑھے لکھے افراد عموماً معیشت وچ ای ”دخل در معقولات” کیتا کردے سن۔ اوہناں نوں مارکسی فلسفہ تے معاشی نظام بہت پسند سی تے اوہ ایس نظام نوں مغرب دے سرمایہ دارانہ نظام دے مقابلے وچ انسانی دکھاں دا مداوا سمجھدے سن۔ پاکستان وچ ایہہ ”سرخے”کہلاندے لیکن ایتھے اوہناں دا ہدف مغرب دا سرمایہ دارانہ نظام نہیں بلکہ اسلام تے اوہدا معاشی نظام ہوندا۔ اوہ اوس دور وچ اک ای سوال کردے ”کیہ اسلام دا کوئی معاشی نظام ہے” جے ہے تے جدید دور دے مسئلیاں دا اوہدے کول کوئی حل وی موجود اے تے ایس معاشی نظام دے ماہرین کون نیں/ کتھے نیں؟۔
مارکسزم دفن ہو گیا’ لینن گراڈ واپس سینٹ پیٹرز برگ کہلان لگیا تے اوہدے منن والے جہڑے کدی امریکہ نوں لعنت ملامت کیتا کردے سن ہن اوسے سرمایہ دارانہ نظام دی چوکھٹ اتے سجدہ ریز ہو گئے۔ حیرت دی گل ایہہ اے کہ اینی وڈی کایا کلپ دے باوجود اوہناں دی اسلام نال دشمنی بدلی تے نہ ای اوہناں دا ایہہ سوال کہ ”کیہ اسلام دا کوئی معاشی نظام ہے؟، تے جے ہے تے ایس معاشی نظام دے ماہرین کتھے نیں؟” انج تے ایس سوال دا جواب ہر دور وچ دتاجاندا رہیا اے لیکن پچھلے کجھ سال خصوصاً 2008 دے معاشی بحران مگروں تے دنیا بھر دے معاشی مفکرین’ اسلامی معاشی نظام ولوں سوچن تے ایسے مجبور ہوئے کہ اوہناں نے اسلامی معاشی نظام توں متعلق ذہناں اتے چھائی صدیاں دی جہالت دا پردہ پھاڑ کے رکھ دتا اے فیر وی میرے اک دوست کالم نگار دے کالم نگار پتر نے اپنے کالم وچ طنزاً ایہہ فقرہ تحریر کیتا اے کہ ”سٹیٹ بینک دی مانیٹری پالیسی کیہ ہووے گی؟، ایہہ اسلام دا نہیں معیشت دا سوال اے’ ایہدا جواب مولانا مودودی نہیں جان مینار ڈکنیز نے دینا اے”۔ میرے دوست نوں یقینا اندازہ ہوئے گا کہ جان مینارڈ کینز نوںمرے ہوئے 76 ورھے لنگھ گئے تے اج دی جدید مانیٹری پالیسی جہدا اوہ تذکرہ فرما رہے نیں ایہدی تشکیل دا کینز دی تعلیمات نال کوئی تعلق نہیں اے۔ا ج دی معاشی دنیا امریکی شہر بریٹن ووڈز وچ 44ملکاں دے 730ماہراں دے قائم کردہ عالمی مالیاتی یا ”مانیٹری” نظام دی پیداوار اے جہدا تعلق معاشیات دے نفسِ مضمون توں نہیں بلکہ دنیا نوں معاشی طور تے غلام بنان لئی اک سسٹم نوں زبردستی لاگو کرن توں اے۔ ایہہ عالمی طاقتاں کدی وی ایسا عالمی مالیاتی نظام قائم کرن دے قابل نہ ہوندیاں جے اوہناں نوں دُوجی جنگ عظیم وچ فتح نصیب نہیں ہوندی۔ جیویں ای نارمنڈی فتح ہویا تے اوہدے فوراً مگروں بریٹن ووڈز کانفرنس طلب کیتی گئی’ جہدی کوکھ توں عالمی مالیاتی نظام تے اوہدے نفاذ دے دو اہم ادارے انٹرنیشنل مانیٹری فنڈ تے ورلڈ بینک وجود وچ آئے۔ ایہناں دونویں اداریاں دا مقصد دراصل دنیا دیاں ساریاں معیشتاں نوں کنٹرول کرنا سی’ ایہو وجہ اے کہ آئی ایم ایف دے پہلے دو مقصد ایہہ رکھے گئے۔
(1) عالمی مالیاتی اشتراک لئی کم کرنا تے (2) دنیا وچ معاشی استحکام قائم کرنا۔
ا یسے مالیاتی نظام دے تحت ای سب توں پہلے دنیا دے سارے ملکاں نوں مجبور کیتا گیا کہ اوہ اک مصنوعی’ جعلی کاغذی کرنسی دا نظام اختیار کرو جہدے لئی ہر ملک دا اک سنٹرل بینک ہونا چاہیدا اے جو ایس جعلی کاغذی کرنسی نوں چھاپن دا پربندھ کرے۔ ایس ”جبری نفاذ” توں پہلے دنیا بھر دیاں معیشتاں ہمیشہ ایس چیز نوں کرنسی مندیاں سن جہدے اندر اوہدی از خود قیمت موجود ہووے یعنی جے اوہنوں بازار وچ جا کے ویچیا جاوے تے کسے وی قسم دی گارنٹی دے بغیر ایہدا مل مل جاوے جیویں سونا تے چاندی وغیرہ۔ لیکن جے کاغذ دے نوٹاں نوں بغیر کسی گارنٹی دے ویچیا جاوے تے ردی دے بھاء وی نہیں وکن گے۔ انج کاغذی کرنسی دے نفاذ توں ایس عالمی دھوکہ دہی’ فراڈ تے جعلی مالیاتی نظام دا آغاز ہویا۔ ایس توں پہلے جے کوئی کاغذی کرنسی نما چیز موجود سی وی تے اوہدی حیثیت صرف اک ”معاہداتی دستاویز” توں ودھ نہیں سی۔ شروع وچ ایہہ کلیہ بنایا گیا کہ ایہناں کاغذ دے جعلی نوٹاں دے بدلے سارے ملک اپنے کول سونے دا ذخیرہ رکھو جہنوں “Gold Standard” کہیا گیا لیکن صرف 18 ورھیاں مگروں 1973 وچ جدوں فرانس دے صدر نے امریکی صدر کولوں ایہہ مطالبہ کیتا کہ فرانس دے دو ارب ڈالر امریکی بینکاں وچ موجود نیں۔ اوہناں دے بدلے اوہنوں سونا چاہیدا اے تے ساری عالمی ”مانیٹری پالیسی” دا فراڈ سامنے آ گیا کیوں جے امریکہ دے کول تے اینا سونا موجود ای نہیں سی جہنے اوہنے ڈالر چھاپ رکھے سن۔ اوہنے صاف انکار کردتا تے دنیا نوں اک ہور جعلی تصور دتا گیا جہدا نام “Goodwill of a Country” یعنی کسے ملک دی ”معاشی حیثیت” رکھیا گیا۔ ہن ایس حیثیت دا اندازہ کون لاوے۔ ایہدے لئی اک عالمی بینک پہلے توں موجود سی جہدا نام سی “Bank of International Settlements” ایس بینک دے ذمے ایہہ کم لایا گیا کہ اوہ ہر ملک دی کرنسی دی حیثیت (Value) دا تعین کرے۔ ایس بینک دی کارگزاری ملاحظہ ہووے۔ نائیجیریا اک ایسا ملک اے جہدے کول سعودی عرب توں وی ودھ تیل اے لیکن اوہدی کرنسی کمزور اے۔ جد کہ آئس لینڈ جتھے گھاہ وی نہیں اُگدی اوہدی کرنسی مضبوط اے۔ دنیا دا سب توں ودھ سونا افریقہ وچ پیدا ہوندا اے لیکن عالمی ”گولڈ سٹینڈرڈ” امریکہ تے یورپ دے کول اے۔ ایہہ اے طاقت دے بل بوتے اتے معیشتاں اتے قبضہ۔
ایسے سال 1973 وچ ایس جعلی کاغذی کرنسی نوں سونے دے بجائے پٹرول راہیں”قیمت” دین دی کوشش کیتی گئی۔ تیل پیدا کرن والے ملکاں نوں کہیا گیا کہ اوہ اپنا تیل صرف ڈالراں وچ ویچن گے۔ یعنی جے پاکستان’ ملائیشیا’ فرانس یا دوجے ملکاں نے تیل خریدنا اے تے اوہ سب توں پہلاں اپنی مصنوعات وغیرہ ویچ کے امریکی ڈالر خریدن گے تے فیر اوہناں ڈالراں توں تیل خریدن گے جہڑا اصل وچ عرباں تے افریقیاں دی ملکیت اے۔ انج تیل صرف ڈالراں وچ خریدیا جان لگیا ایس لئی ڈالر ای سٹینڈرڈبن گیا تے اوہدے مقابلے باقی ساریاںکرنسیاں ذلیل و رسوا۔ ایہو ڈالر اے جو محض بہترین پرنٹنگ والے اک کاغذ دے سوا کجھ نہیں۔ اج جے ایہہ اعلان ہو جاوے کہ تیل صرف پاکستانی روپیاں وچ خریدیا جاوے گا تے دنیا وچ اک روپے دے سو ڈالر مارکیٹ وچ ملن لگین۔ ایس ساری مانیٹری پالیسی دا نہ معیشت نال کوئی تعلق اے تے نہ مولانا مودودی تے کینز نال۔ ایس عالمی مانیٹری پالیسی توں نہ کسے ملک دی پیداوار وچ وادھا ہوندا تے نہ ای معیشت دی درستگی کیتی جاندی اے۔ ایہہ تے اک طاقتور قوت دا زبردستی نافذ کیتا گیا فراڈ اے۔ مگر ایس فراڈ نوں علمی سطح اتے جائز قرار دین لئی دنیا دیاں یونیورسٹیاں وچ اک معاشی علم تخلیق کیتا گیا اے جہنوں جدید معاشی تے مالیاتی سائنس کہندے نیں۔ جے دنیا توں کاغذی جعلی کرنسی دا وجود ختم ہو جاوے تے ایس معاشی سائنس دے لاتعداد مضمون ناکارہ ہو جان۔ مثلاً پاکستان دے سونے دے سکے تے فرانس’ برطانیہ تے امریکہ دے سونے دے سکے وچ رتی برابر وی فرق نہیں ہووے گا۔ ایہہ سارے اک دوجے دے متبادل دے طور تے کم کرن گے تے انج جدید معاشیات دا اوہ علم جو شرح تبادلہ نال تعلق رکھدا اے بالکل بے کار ہو جاوے گا۔ ایس طرحاں کاغذی نوٹ چھاپ کے جو افراط زر پیدا کیتی جاندی اے اوہدا مضمون وی نصاب توں خارج کرنا پووے گا۔
ایس عالمی مالیاتی سودی نظام دا کوئی تعلق معاشی سائنس نال اے تے نہ معاشی تجزیے نال بلکہ عالمی طاقتاں دی قوت نافذہ نال اے۔جے اوہدا کوئی تعلق معاشی ترقی توں ہوندا تے جاپان مدتاں عالمی معیشت اتے چھایا رہیا لیکن ایس ویچارے نوں تے سکیورٹی کونسل وچ مستقل نشست وی نہیں دتی گئی۔پچھلی تن چار صدیاں توں اک معاشرتی تے سیاسی علمی ذخیرہ تخلیق کیتا گیا اے جہدا اہم حصہ معاشی نظام وی اے۔ ایس علمی ذخیرے وچ دنیا دی معیشت دی عمومی سادگی نوں اک گورکھ دھندے دی صورت وچ اک معاشی سائنس دے نامی علم دے طور تے ایجاد کیتا گیا۔ ایہناں جدید علوم دی ساری بنیاد سکیولر خیالاں اتے رکھی گئی تے مذہب دے عطا کیتے گئے علم نوں اک جبری قول کہہ کے رَد کردتا گیا۔ کہیا گیا کہ مذہب انسان دی سوچ نوں محدود کردا اے تے اوہنوں اگے ودھن توں روکدا اے۔ دنیا بھر دے تعلیمی اداریاں وچ ایسے طرحاں دے علم نوں پڑھایا جان لگیا تے انج دے ای علم دے ارباب تخلیق نوں حرف آخر بلکہ ”حرف کل” سمجھیا جان لگیا۔ پولیٹیکل سائنس’ سوشیالوجی’ اکنامکس تے فیر اوہناں دے ذیلی مضمون۔
ایہناں سارے مضموناں نوں سکیولر رنگ دین تے اپنی مرضی دے مطابق مرتب کرن لئی اک متعصب تے جھوٹی تریخ وی مرتب کیتی گئی۔ ایس بددیانت تریخ دا خلاصہ ایہہ سی کہ دنیا دی تریخ وچ ترقی دا سرچشمہ دراصل یونان سی جہدے سارے فلسفی جو سیدنا عیسیٰ علیہ السلام دی پیدائش توں ساڈے تن سو سال پہلاں تک دنیا اتے چھائے ہوئے سن۔ اوہناں نے سب توں پہلاں فلسفہ’ اصول حکمرانی’ طرز معیشت’ طب تے دوجے سارے علوم وچ دنیا دی رہنمائی کیتی سی لیکن اوہناں دے جان مگروں اک تہذیبی زوال دا دور شروع ہو گیا تے دنیا معاشی’ معاشرتی تے سیاسی اعتبار توں اک لمی تریکی وچ ڈب گئی۔ ایس عرصے نوں اوہ ”تاریک ادوار” کہندے نیں جو پنجویں صدی عیسوی توں پندرھویں صدی عیسوی یا بعض دے نزدیک گیارہویں صدی تک پھیلے ہوئے نیں۔ ایہہ اصطلاح روم دے مشہور دانشور فرانسسکو پٹرار دا نے تخلیق کیتی جہنوں عرف عام وچ پیٹراک دے نام توں یاد کیتا جاندا اے۔ ایہہ شخص یورپ وچ تحریک احیائے علوم دے دور دا شاعر’ تے فلسفی سی جو 1374 وچ فوت ہویا۔ اوہدے مگروں ہر آن و الے مؤرخ نے اوہدے دتے ہوئے ایس تصور دی جگالی کیتی۔ ایتھوں تک کہ تازہ ترین فلاسفر تے مؤرخ دل ڈیورانٹ نے اپنی گیارہ جلداں اتے مشتمل کتاب ”تہذیب کی کہانی” تحریر کیتی تے اوہنے وی اوہناں ست صدیاں دا ذکر اک چھوٹی جئی جلد وچ کیتا تے اوہدا وی نام مسلماناں یا اسلام دے حوالے نال نہیں رکھیا بلکہ اپنے تعصب دا اظہار کردیاں ہوئیاں اوہنوں ”ہمارا شاندار مشرق” دا نام دتا۔ ول ڈیورانٹ دی ایہہ تریخ 1935 وچ چھپنا شروع ہوئی تے 1975 وچ ایہدی آخری جلد چھپی یعنی انتہائی جدید تریخ اے۔ امریکہ تے یورپ دے سکولاں’ ماہر یا تجزیہ کرن والا نظر نہیں آندا۔ معیشت دان ایس عرصے نوں بہت وڈا خلا قرار دیندے نیں۔ اوہناں دے نزدیک ایس عرصے وچ کدی وی معیشت یا معاشی نظام نوں اک علم دے طور تے ویکھیا گیا تے نہ ای پڑھیا گیا یعنی معاشی تجزیہ نام دی چڑیا اوہناں ست سو سال دے عرصے وچ موجود ای نہیں سی۔ ایس ”متعصب تصور” نوں جدید دور دے اک بہت وڈے سیاسی معیشت دان جوزف ایلوزشوم پیٹر نے کئی جلداں اتے مشتمل اک کتاب ”معاشی تجزیے کی تاریخ” وچ اپنے مخصوص دلائل دے نال اکٹھا کیتا اے۔ ایہہ شخص مشہور معیشت دان ”کنیز” دا ہم عصر سی۔ ایہہ 1919 وچ تھوڑے عرصے لئی جرمن آسٹریا حکومت وچ وزیر خزانہ رہیا تے فیر اپنی مخصوص مذہبی بیک گرائونڈ دی وجہ نال 1932 وچ امریکہ ہجرت کرن تے مجبور ہویا تے اوتھے ہارورڈ یونیورسٹی وچ پروفیسر لگ گیا۔ اوہنے معاشی تجزیہ کاری دی اک لمی تریخ مرتب کیتی مگر اوہنے ویسی ای بددیانتی کیتی جو دوجے موضوعیاں اتے تریخ لکھن والے مغربی تریخ داناں نے مسلماناں دے نال روا رکھی۔ اوہنے لکھیا اے کہ معیشت’ اوہدے نظام ہائے کار تے اوہناں دے تجزیہ دا آغاز یونانی فلسفیاں دے دوروچ شروع ہویا تے فیر اوہناں مگروں دوبارہ کوئی عالم’ مفکر یا معاشی ماہر ایسا پیدا نہ ہویا جو ایس معاشی تجزیے دی سائنس دا احیا کر سکے۔ ایتھوں تک کہ یورپ توں ای ایس علم دا دوبارہ آغاز سینیٹ تھامس ایکوانس نے کیتا۔ ایہہ شخص یورپ دی تحریک احیائے علوم دے شروع دے دناں وچ پیدا ہون والا اک پادری سی جو فلسفہ تے سیاسیات وغیرہ اتے کتاباں تحریر کردا سی۔ اوہدی شہرت اوہدی تھیوری ”فطری مذہبیت” دی وجہ نال اے جہدے تحت اوہنے پہلی واری عیسائیت بارے وچ ایہہ تصور دتا کہ خدا دراصل عقیدے دی گل نہیں اے بلکہ عقل دی وی تخلیق ہونا چاہیدا اے۔ ایتھوں یورپ وچ عقلیت پرستی دا آغاز ہویا تے الحاد تک گل جا پہنچی۔ ایس شخص دی تحریراں وچ کدھرے کدھرے معیشت اتے وی گل بات مل جاندی اے جہدی بنیاد تے اوہنوں یونان دے فلسفیاں دے پندرہ سو سال مگروں پیدا ہون والا پہلا معاشی تجزیہ نگار قرار دتا گیا تے درمیان دے عرصے نوں معاشی علم دے اعتبار نال ”تاریک دور” قرار دے دتا گیا۔ حالانکہ ایس سارے عرصے وچ اسلامی معیشت’ اسلامی معاشی نظام تے اسلامی مانیٹری پالیسی دے حوالے نال مسلمان فقہا’ مفکرین تے دانشوراں نے بہترین کم کیتا جد کہ یورپ وچ ایس ویلے ایس علم توں آگاہی تک نہیں سی۔ رسول اکرمۖ دے وصال دے اک سو سال مگروں پیدا ہون والے امام ابو یوسف دی تصنیف ”کتاب الخراج” نہ صرف ایہہ کہ معاشی تے مالیاتی نظام دے اصول دسدی اے بلکہ معاشی قنون وی ایہدے وچ ترتیب دتے گئے نیں۔اوہناں مگروں الفارابی (873-950) ابن سینا(980-1037) الغزالی (1058-1111) ابن تیمیہ (1263-1328) تے ابن خلدون (1364-1342) جیسے لاتعداد اہل علم دی اک لڑی اے جہناں نے اپنیاں کتاباں وچ باقاعدہ اسلامی معیشت اتے نہ صرف مضمون بنھے بلکہ ایہدے بارے وچ تفصیلاً لکھیا۔ اہم گل ایہہ اے کہ ایہناں سارے مسلمان مفکرین نے یونانی علوم دے معاشی حصیاں اتے وی باقاعدہ سیر حاصل تبصرہ کردے ہوئے اوہدے مقابلے وچ اسلامی نظام معیشت نوں نہ صرف پیش کیتا بلکہ ایہہ تک دسیا کہ یونانی مفکرین دے اصول معیشت تے صرف خلائی گلاں نیں جدکہ اسلامی اصول معیشت تے ایس ویلے ادھی دنیا اتے نافذ نیں۔ اوہناں نے لکھیا کہ ا سلام ای دنیا نوں پہلا معاشی نظام عطا کرن والا دین اے۔