نور محمد نور کپورتھلوی

پنجاب ،پنجابی تے پنجابیت دی آواز بلند کرن والا انکھی شاعر

ڈاکٹر اظہار احمد گلزار

چودھری نور محمد نور کپورتھلوی 5۔اگست 1917ء نُوں چودھری محمد بخش دے گھر ریاست کپُور تھلہ مشرقی پنجاب وِچ پیدا ہوئے۔ مڈھلی تعلیم ریاست کپور تھلہ ضلع جالندھر توں حاصل کیتی۔ فیر اپنیاں خُدادا د صلاحیتاں تے کُجھ کرن دے جذبے تے عزم و ہمت نال گریجوایشن تیکر عِلمی مدارج طے کیتے۔ ایس توں وکھ آپ نے فارسی، عربی تے اُردو فاضل جیہے علمی کورس وی کیتے۔ آپ اِک سیلف میڈ انسان سن۔ آپ پنجاب روڈ ٹرانسپورٹ کارپوریشن (جی ٹی ایس) وچ موٹر مکینک دے عہدے توں ترقی کر کے اپنیاں صلاحیتاں راہیں ورکس مینیجر تے فیر موٹر وہیکل ایگزامینر دے عہدے تیک اپڑے۔ پنجاہ سٹھ دے دور وچ ایس عہدے دی بڑی ٹھاٹھ تے شان بان ہوندی سی۔ اِکو ویلے وچ کئی ضلعیاں دے ٹرانسپورٹ دا انسپکشن شعبہ اِکو MVE کول ہوندا سی۔
آپ نے بحیثیت آفیسر اپنے اصولاں اُتے کدے وی سودے بازی تے سمجھوتہ نہ کیتا۔ آپ دا شمار اپنے ویلے دے ایمان دار، فرض شناس، قابل تے گرم مزاج افسراں وچ ہوندا سی۔ آپ بہاولپور تے ملتان وچ لمے عرصے تیک اپنی خدمات سر انجام دیندے رہے۔ آپ نے ہمیش معیار تے سچائی نوں سامنے رکھیا۔ آپ نے فرض دی ادائیگی وچ بہت ساریاں روشن مثالاں قائم کیتیاں۔ کدے اصولاں اُتے سودے بازی نہ کرن دی خوبی تمام عمر اوہناں دے نال نال رہی۔ ملازمت دے دوران اِک واری آپ نُوں ویلے دے حکمران دے پُتر دیاں گڈیاں (بساں) دی غیر قانونی پاسنگ کرن اُتے مجبور کیتا گیا۔
آپ نے اپنے جائز اختیار راہیں ایمانداری تے جرأت نال اوہدیاں غیرقانونی تے خلافِ ضابطہ گڈیاں نوں پاسنگ سرٹیفکیٹ جاری نہ کیتا۔ کیوں جے گڈیاں دی بناوٹ ٹرانسپورٹ قوانین دے اُلٹ سی۔ سچ آکھن دی سزا وِچ آپ دا سامنا جابر سُلطان دے پُتر نال ہو گیا تے فیر اوہو اِی ہویا جیہڑا ہمیش توں سچیاں لوکاں نال واپر دا آیا اے۔ آپ نُوں آپ دی ایمانداری ، جرأت تے سچ دا ہوکا دیون دی سزا وچ صوبہ بدر کر دِتا گیا۔ صوبہ سرحد وِچ سارے کم جرگیاں دی مرضی نال ہوندے سن۔ اجیہے کم تے فیصلے ویکھ کے آپ زیادہ چِر اوتھے نہ چل سکے تے اپنا استعفیٰ اپنے توں وڈے افسر دی میز تے سُٹ کے سِدھے گھر آ گئے۔فیر آپ اپنے کمّاں کاراں دے نال نال اپنے بال بچیاں دی تعلیم و تربیت وِچ رُجھ گئے۔
آپ نے ہمیش حق وصداقت دا پرچم اُچیرا رکھیا جیہدی مثال بہت گھٹ ملدی اے۔ خودداری، انکھ، غیرت ، شرافت تے امانت داری آپ دی حیاتی دے نمایاں وصف سن۔آپ بحیثیت شاعر تے انسان ہر لحاظ نال عظیم سن۔ نور محمد نور کپور تھلوی اِک دبستان سن۔ اپنی ذات وچ اوہ بڑے پُر ذوق انسان سن۔
اِک بہارستان سن جتھے بیٹھ جاندے، جتھے چلے جاندے، اوتھے ای میلہ لا لیندے، اوتھے اِی محفلاں تے انجمناں سجا لیندے۔ ملنسار‘ شفیق ، ہمدرد ، پُر خلوص ، مرنجاں مرنج ، ریا کاری تے وکھاوے توں پاک اِک مِٹے ہوئے انسان سن۔ اِک وسیع المطالعہ تے پُر مغز گل کتھ کرن والے سُوجھوان سن۔ اپنی بولی ، اپنی دھرتی تے اپنے دیس نال حدوں ودھ پیار تے عقیدت رکھدے سن۔ نہ سگوں اپنی ایس دھرتی پاکستان نال پیار کردے سن سگوں اپنی جمن بھوئیں نال وی ڈاڈھی عقیدت تے محبت دا دم بھردے سن۔
ایسے لئی ساری حیاتی اپنے ناں نال فخریہ انداز نال کپورتھلوی دا لاحقہ استعمال کر کے اپنی جدی ٹکانے نال فطری جُڑت دا اظہار کردے رہے۔ ادب وِچ باقاعدہ لکھن مگروں اوہ اپنے ناں نال چودھری دا سابقہ وی استعمال کرنا چھڈ گئے سن ورنہ ساری حیاتی چودھری لکھدے تے اکھواندے رہے تے راجپوت ہون پاروں چودھری نور محمد دے ناں نال ای لوک اوہناں نُوں جاندے سن۔ اوہناں ہمیش چودھری لکھ کے چودھریاں والے کم تے کارنامے سر انجام دِتے سن۔
اوہناں نُوں اُردو ، فارسی، عربی، پنجابی، انگریزی ، ریاضی ، الجبراء ، گورمکھی تے سائنسی مضامین اُتے بڑا عبور حاصل سی۔ خاندان دے بہت ساریاں منڈیاں دے سِینیاں وِچ عِلم دی شمع دا چانن کرن وِچ ایہناں دا کردار بھرواں رہیا اے۔ اوہناں دے بہت سارے شاگرد بھتیجے، بھانجے اُچے عہدیاں اُتے فائز باعزت حیاتی لنگھا رہے نیں۔اوہناں کول علم و ادب دے کئی سرکڈھویں شاعر ایہناں دی بیٹھک وِچ آوندے سن۔ جیہناں وچ صدف جالندھری‘ بِسمل شمسی ، جوہر جالندھری، احمد شہباز خاور، عبیر ابوذری، ڈاکٹر اقبال فیصل آبادی، دِلشاد احمد چن، شوق عرفانی، عبدالستار نیازی تے کئی ہور شامل سن۔اوہ اکثر مشاعریاں تے جاون لگ پئے۔ مقامی مشاعریاں توں ہُندے ہُندے ایہدا دائرہ کار جنڈیالہ شیر خان تے کڑیال کلاں تیک جا اپڑیابہر حال شوق دا کوئی مُل نہیں۔ اپنی شاعری دی حِس نوں پورا کرن لئی اوہ کدی حضرت تنویر بخاری ہوراں دے آستانے اُتے کدی پیر وارث شاہ ہوراں دے دربار اُتے حاضری بھرن لئی مینوں وی نال لے جاون لگ پئے۔
کڑیال کلاں تے جنڈیالہ شیر خان نال ایہناں نُوں بہت عقیدت سی۔ کیوں جے کڑیال کلاں پنجابی زبان تے ادب دے مہان درویش صفت شاعر تے بابا جی ہوراں دے اُستاد سید تنویر بخاری دا آستانہ اے۔جتھے اوہ سید تنویر بخاری ہوراں دے چاچا سید عبداﷲ شاہ بخاری ہوراں دے سالانہ عُرس اُتے ہوون والے مشاعرے وچ رَلت کرن لئی اُچیچے جاندے سی۔
اوہ باقاعدہ ساون دی ست تریک نُوں مسلسل کئی سال پیر وارث شاہ دے عُرس مبارک دے موقعے تے جاندے رہے۔ کئی واری راتاں وی اوتھے ای لنگھانیاں پیندیاں۔ ساون دی بھرپور گرمی دا ہُسڑ تے بارشاں دے پانی دا ساڑ تے حبس پر کیہ کیتا جاوے۔ شوق اَگے ہر شے بے بس ہو جاندی اے۔ لان وِچ بیٹھے محمد دین منیر ، بیگم شکیلہ جمال، بشیرباوا، سُلطان کھاروی، امین راہی، راجا رسالو، حمید جہلمی، لالہ محسن رفیع جواز، اطہر نظامی، شفقت تنویر مرزا، عصمت اﷲ زاہد، اقبال قیصر، اسلم کاشمیری، ویر سپاہی، احمد شہباز خاور تے شاہ جی سید تنویر بخاری تے ہور کِنے جی آئے ہوئے نیں۔
بھلا ایہناں پنجابی پریمیاں دے ہُندیاں کوئی پریشانی ہو سکدی اے۔عُرس وچ اینے خوش پھردے جیویں کوئی بندہ کسے سجن دے ویاہ وچ آیا ہوندا اے۔ کدیں دربار توں باہر کسے بوڑھ دی سنگھنی چھاں ہیٹھ کسے ہیر خواں نُوں پھڑ کے ہیر سُن دے، کدی کوئی چار شاعر بیلی پھڑ کے دربار دی کسے گوٹھے مشاعرہ جیہا سجا لیندے۔ کسے نویں آون والے شاعر نُوں ویکھ کے اوہناں نُوں چاہ چڑھ جاندا یاں پیر سید وارث شاہ ہوراں دے مرقد تے گھڑیں مُڑیں سلام واسطے چلے جاندے۔
اینی محبت تے اینی چاہت (سبحان اﷲ) پیر وارث شاہ ہوراں نال اوہناں نوں اینی عقیدت سی پئی اوہناں دیاں بہت ساریاں نظماں غزلاں وچ ایہو عقیدت جھلک دی پئی اے۔ اِک نظم ’’پیر وارث شاہ دا عُرس‘‘ وچوں کُجھ شعر پڑھ کے اوہناں دیاں خُوشیاں تے چاواں دا اندازہ لایا جا سکدا اے۔
جیوندا جاگدا میں پنجاب ڈِٹھاوارث شاہ دے عُرس تے جامیاںڈھولی ڈھول تے ڈگا جد ماردے سنہندا خوب سی گج گجا میاںکِتے پوے دھمال تے کِتے لُڈیکِتے ہیر دا پڑھن پڑھا میاںوارث شاہ سی اصل وِچ آپ رانجھاجیہنے لیا سی بھیس وٹا میاںکِتے تُری تے ڈھول دی تھاپ اُتےلیندے لوک سی حال چڑھا میاںوارث شاہ دا جیویں ویاہ ہووےچڑھیا اِنج اے لوکاں نُوں چا میاںآؤندے لوک سی پھُلاں دے ہار لے کےدین قبر تے بابے دی پا میاںپڑھ کے فاتحہ ادب دے نال کئیاںدِتے اکھّاں چوں نِیر وہا میاںسجدہ قبر تے کردے وی کئی ڈِٹھےمیں نہ سمجھیا جیہنوں روا میاںمینوں روضے تے اِنج محسوس ہویاجِیویں گیاں بہشت چ آ میاںدیگاں پکیاں تے لنگر رہیا جاریکھانا ہُندا سی ورت ورتا میاںوارث شاہ نے فیر اِک وار دِتاسُتا پیا پنجاب جگا میاںاینہاں کول پنجابی ادب دے مہان سیوک، درویش صفت شاعر تے عاشقِ نعت حاجی محمد اقبال زخمی ہوراں دا وی پہلی واری دید درشن کیتا سی۔
ایہناں دے نال نال ایہناں دے پنجابی ادب وچ چمکدے دو پُتراں ڈاکٹر ارشد اقبال ارشدؔ تے امجد اقبال امجد ہوراں نال وی پہلی ملاقات وی ایتھے اِی ہوئی سی۔ فقیر اثر انصاری ، ویر سپاہی ، دلدار چودھری ، سید فرمان علی، منیر کمال منیر، اُلفت تنویر بخاری، شاکر ملہی، سلطان کھاروی تے پتہ نہیں کیہڑے کیہڑے نامی گرامی شاعراں نُوں ایتھے ای کولوں تکیا تے سُنیا سی۔گل کیہ ایہ سلسلہ فیر اجیہا چلیا پئی چل اِی نکلیا۔ کئی واری سال وچ دو دو چکر وی لگدے۔ اِک کڑیال تے دُوجا جنڈیالے دا۔
میں اوہناں دے نال عید وانگوں تیاریاں کر کے اپنا زادِ راہ لے کے بڑے چاواں نال کدے جنڈیالے تے کدے کڑیال کلاں جاون لگ پیا۔ اِک واری میں (راقم) ، تایا جی دے وڈے پُتر کیپٹن محمد اکرم تے انجینئر چودھری عبدالستار (جیہڑے کھاریانوالا جیوٹ ملز وچ جنرل مینجر سن، کُجھ ورھے پہلاں اوہ چلانا کر گئے نیں، اﷲ مغفرت فرمائے) تے تایا جی کڑیال کلاں دے سفر تے روانہ ہو گئے۔
چودھری عبدالستار دی موٹر کار دے ڈرائیور سمیت کُل پنج بندے اِکو کار وچ کڑیال کلاں وچ سید عبداﷲ شاہ بخاری ہوراں دے سالانہ عُرس دے موقعے تے ہوون والے مشاعرے وِچ رَلت کرن لئی گئے…… کڑیال وچ مشاعرہ پڑھن تے سُنن مگروں اسیں اَدھی راتیں اپنی کار وِچ واپس پرت رہے ساں پئی ڈرائیور نے کڑیال کلاں چوں نکل کے باغ چوک توں ہندیاں ہوئیاں حافظہ آباد روڈ راہیں جنڈیالہ دے نال دے پنڈاں دیاں وِنگیاں چِبیاں سڑکاں تے کار پا لئی تے چلاندے چلاندے راہ بھُل گیا۔ ہُن اوہ اصل سڑک دا تھوہ ٹکانا وی بھُل چُکیا سی۔
کدی کدھرے کار موڑ لووے کدی کدھرے ۔ہر پاسے ہُو دا عالم سی۔
رات دے کوئی ڈھائی تن دا ویلا۔ ہرپاسے چُپ چان۔چودھری عبدالستار مرحوم وی مشاعریاں دا بڑا رسیا تے سید تنویر بخاری ہوراں دا بڑا معتقد سی(اوہی تایا جی نال امرتا پریتم، فیض احمد فیض، حبیب جالب، احمد فراز، سیف خالد، احمد ندیم قاسمی تے کئی اُچ کوٹی شاعراں نُوں ملن جاندے رہندے سن)۔ اوہ کڑیال دے مشاعریاں وچ بڑی عقیدت تے محبت نال حاضری بھردا ہندا سی۔
ہر پاسے چُپ چان ویکھ کے تایا جی نُوں ہسدیاں آکھن لگا۔ چودھری صاحب۔ جے ایس علاقے دے رسہ گیراں نے سانوں پھڑ لیا تے کیہ جواب دیواں گے پئی مشاعرہ پڑھ کے آ رہے آں تے اوہ کیہ آکھن گے پئی ایہ وی کوئی کم اے ’’اجیہا کم جتھوں کُجھ وی نہ لبھے۔ ایویں ادھی راتیں سڑکاں دا گھٹا پھکدے پھردے او۔‘‘تایا جی غُصے نال آکھن لگے ’’تہاڈے دند نکل رہے نیں۔ میری جان تے بنی ہوئی اے۔ کیوں جے میری وجہ نال تُسیں سارے پریشان او۔
خیر کوئی تن ساڈے تن وجے راتیں اسیں چودھری عبدالستار دی ملز (سرگودھا جیوٹ ملز کھاریانوالا) اپڑے تے آرام کیتا۔ ایہو جہیاں بے شمار گلاں تے ویلے یاد آؤندے نیں تے اکھیوں یاداں دے نیر ڈِگن لگ پیندے نیں۔حُقہ اوہناں دے مزاج نال رَچیا ہویا سی۔ اوہناں دے کول کوئی ہووے نہ ہووے ، گول فرشی حُقہ ہر ویلے اوہناں نال گلاں کردا رہندا سی۔میں اوہناں کول ہُندا تے حُقے نوں تازہ کرن دی ذمہ داری میری ہو جاندی سی۔
حُقے دے پانی بدلن توں لے کے اوہنوں ٹھنڈا کرن تے چِلم پکھاون وچ بڑی توجہ رکھنی پیندی سی۔ ماڑی جیہی کمی کجی رہ جاندی تے بے عزتی وی ڈاڈھی ہندی سی…… یار سجن اکٹھے ہو جاندے تے بڑے خوش ہندے۔ چاء تے حُقے دے گھُٹ دے نال نال حُقے دی نڑی وی گھُمدی جا رہی ہُندی…… حُقے دی نڑی دے گھُمن نال نال زراعت ، معاشرت تے سیاست ہر طرح دے موضوع اُتے گلاں ہُندیاں…… کوئی گل بہتی چنگی لگدی تے حُقے دا گھٹ بھر کے ہوا وِچ دُھوئیں دے چھلیاں وَل ویکھ کے خوشی نال آکھدے……’’نہیں رِیساں اوئے تیریاں۔‘‘اوہ اِک عالم فاضل انسان سن۔ شاعر بعد وچ بنے نیں۔ اوہناں دی شاعری وِچ عِلم دی جھلک ڈاڈھی نظریں آؤندی اے۔ میں اوہناں نُوں اپنے بچپن توں اِی انگریزی اخبار ’’پاکستان ٹائمز‘‘ پڑھدیاں ویکھیا سی تے اوہناں دی آپوں وی ایہو کوشش ہُندی سی پئی آون والے دی تعلیمی قابلیت موجب اوہدے نال گل بات کیتی جاوے۔
اپنے پُتراں خاص طور تے کیپٹن محمد اکرم جیہڑے پاکستان بحریہ وِچ کپتان ہوون پاروں رنگ رنگ دے مُلکاں وچ جاندے رہندے نیں تے اوتھے اوہناں نوں زیادہ تر انگلش وچ ای بولنا پیندا اے‘ اوہ جدوں وی پاکستان آئے ہُندے تے تایا جی اوہناں نال گھنٹیاں انگلش وچ گل بات کردے رہندے۔ جے اوہ اُردو یاں پنجابی وچ سواد بدلن لگدے تے جھٹ آکھدے نہ وئی نہ……اسیں کسے نالوں گھٹ ناہیں پئی انگریزی چھڈ کے ہور زبان وچ گل کرئیے۔اِنج اِی چھوٹے پُتر جیہڑے پاکستان آرمی وِچ میجر تے سپیشلسٹ ڈاکٹر نیں۔ جدوں وی ڈاکٹر محمد اسلم گھر آؤندے تے اوہناں نال وی زیادہ تر انگلش ای بولن دی کوشش کردے ۔
اوہناں نے ڈاکٹر صاحب دیاں بہت ساریاں ڈاکٹری دیاں انگریزی کتاباں پڑھ رکھیاں سن۔ اِک واریں 1980؁ء وچ میرے دُوجے تایا جی حیات خاں نوں جگر دا عارضہ ہو گیا۔ لیور سروسیس دی مرض پاروں اوہ بڑی تکلیف وچ مبتلا سن۔ اوہناں دی بیماری تے اوہدیاں علامتاں نُوں کتاباں وِچ پڑھدیاں رہنا۔ اوہناں دے علاج دوران ہسپتال دے سپیشلسٹ ڈاکٹر احسان الحق نال اوہناں دی بیماری نوں انگریزی وچ Discuss کرن لگ پئے تے اوس ڈاکٹر نے آکھیا۔ محترم پہلاں تُسیں اپنا تعارف کراؤ۔ فیر گلاں اَگے کراں گے تے ایہناں نے آکھیا پئی میں تے گڈیاں موٹراں دا ڈاکٹر آں تے اوہ ڈاکٹر بڑا متاثر ہویا تے جاون لگا‘ اوہناں نوں اپنے ڈیوٹی آفس وچ لے گیا۔
فیر اوہ ڈاکٹر جدوں وی آؤندا پہلاں ایہناں دا اِی پُچھدا پئی ساڈے محترم ڈاکٹر کِدھر گئے نیں……؟ اِنج ای جے ایہناں دا کسے وکیل یاں اُستاد نال آمنا سامنا ہو جاندا تے فیر تایا جی اپنا آپ منوا کے دم لیندے۔
ایہناں نُوں کوئی سجن بیلی ملن آؤندا تے اوہنوں بڑی توجہ نال مِلدے۔ آون والے دی خیر خیریت اِنج پُچھدے پئی اوہ بندہ ایہناں دا ای ہو کے رہ جاندا سی۔

پنڈوں کوئی کرسان زمیندار ایہناں نُوں ملن شہر آ جاندا تے اوہدی بڑی آؤ بھگت کردے۔
اوہنوں فصلاں ، پیلیاں تے اوہدے جھاڑ بارے اِکو واری اوہدی پسند دے اینے سوال کر دیندے پئی اوہ خوشی خوشی سوالاں دے جواب دِتی جاندا…… ہاں وئی اﷲ رکھیا…… ساڈے ٹیلاں والے تِناں کلیاں چوں کنک دا کیہ جھاڑ آیا سی……؟ نارووالیاں نال ساڈے چونہہ کِلیّاں دا کیہ جھاڑ رہیا اے؟ مکی دی بوائی کدوں کرنی ایں……؟ خریف دی فصل نے چوکھا جھاڑ نہیں دِتا۔ چلو ربیع دی فصل وَل دھیان دیو پیلی نُوں وَتر چنگا کر لیا جے …… کھال دے بنّے وی چھانگ لیا جے ۔
روڑی گوبر دی ای پائیو‘ ہاں تے اوئے تہاڈیاں جانی نال دیاں پیلیاں وچوں فی کِلا کیہ جھاڑ آیا جے ؟ ساڈے امباں والے باغ دا پانی کیہڑیاں پیلیاں نوں لگ رہیا اے۔ عدالت خان ہوراں وی بڑی اُدم نال اپنیاں پیلیاں نُوں ہریاں بھریاں کر دِتا اے۔اجیہے سوال ہر کرسان بڑا خُوش ہو کے سُندا تے ڈاہڈے چاہ نال جواب دیندا کیوں جے ایہناں سوالاں وِچ اوہدی دلچسپی جیوں ہُندی سی …… ایہو ای تایا جی ہوراں دا کمال سی پئی اوہ بندے دی نفسیات دے مطابق اوہدے نال گل بات کردے سن۔میرے والد صاحب میرے تایا جی دا ماپیاں وانگوں احترام کردے سن۔
اوہ اپنے وڈے بھرا توں اِنج ڈردے سن جیویں بندہ ماپیاں توں ڈردا اے…… اَج دے گئے گزرے ویلے وِچ تے قدراں ای بدل گئیاں نیں۔ ایہ اوس دور یاں ویلے دیاں برکتاں سن پئی بھین بھائیاں وچ پیار تے سلوک مثالی ہُندا سی۔ تایا جی دے سارے بھرا ایہناں دا بہت احترام کردے تے ایہناں توں بہت ڈردے سن۔اِک واری میں اپنے ابا جی ہوراں نال اپنے گھر دے باہر تھڑے اُتے بیٹھا گلیں رُجھا ہویا ساں پئی بڑی دُوروں تایا جی ہوری ساڈے ول آؤندے نظر آئے ۔
ابا جی ہوریں تربک کے اُٹھ کھلوتے تے مینوں وی اُٹھن لئی آکھن لگے پئی لالہ جی ہوریں ایدھر آ رہے نیں، اُٹھ کے گھر چلا جا تے اپنی امّی نُوں آکھیں پئی پکوڑے بناؤن دا سربندھ کرن…… چھیتی کر…… تُوں چلے جا…… لالہ جی آکھن گے۔ تُسیں کیہ پیو پُتر باہر بیٹھے ویلا ضائع کر رہے او؟ فیر اوہناں دے آؤن تے اوہناں دے سامنے اِنج متوجہ تے مؤدب بیٹھدے سن پئی ماڑی جیہی غلطی یاں لاپرواہی کرن نال کدھرے تایا جی دی ڈانٹ ڈپٹ اِی نہ سُننی پوے…… خیر فیر تایا جی کول بیٹھ کے گھردا کوئی جی وی اُکتاہٹ محسوس نہیں کردا سی سگوں اوہناں دیاں علم و حکمت نال بھریاں گلاں ہر اِک دے دِل اُتے حکومت کردیاں سن۔نور محمد نور بڑے خوش خوراک تے خوش لباس سن۔
مونگ پھلی، پکوڑے، ساگ، مکی دی روٹی ، قیمہ کریلے، پھلیاں، دال ماش تے اَمب اوہناں دی مرغوب خوراک سن۔ پکوڑے ہوون تے فیر اوہناں نال بھاویں گھنٹیاں گلیں رُجھے رہوو۔ اوہ رونق لائی رکھدے سن۔بحیثیت شاعر آپ نے اُردو تے پنجابی وچ بھرپور شاعری کیتی اے ۔
آپ دی شاعری اعلیٰ خیالاں نال مالا مال تازہ دم تے جوش و جذبے دی شاعری اے۔ جیہدا رنگ سادہ‘ عام فہم تے فطرت دے نیڑے لگدا اے۔ہر بندے نُوں اپنے والدین تے اپنے بزرگاں نال فطری پیار ہوندا اے۔ میری شخصیت نُوں بناون سنوارن وِچ میرے بزرگاں دیاں محبتاں تے پیار دا بڑا دخل اے…… اَج سوچ رہیا واں پئی میرے لفظاں وچ کوئی ربط اے……میریاں لکھتاں وچ کوئی جان اے …… میرے خیالاں وچ کوئی سوچ تے میری سوچ وچ کوئی عقل اے…… میرے پیار وچ کوئی خلوص اے تے میریاں گلاں وچ کوئی اعتبار اے تے ایہدی وجہ میرے ایہ بزرگ نیں جیہناں مینوں چنگے تے بھیڑے دی تمیز سکھائی۔ مینوں مدد چاہن والیاں دا مددگار بنایا…… دوستاں نُوں چُنن وچ میری مدد کیتی۔ بُرائی توں بچن دا سبق دِتا تے حق دی گل کرن تے حق دا ساتھ دیون دا حوصلہ دِتا۔
اَج جے لوک مینوں خلوص ، محبت تے پیار نال ملدے نیں تے اوہناں دیاں نظراں وچ کوئی نفرت نہیں ہُندی تے ایہ میرے بزرگاں دی تربیت تے شفقت دا کمال اے۔میں سمجھنا واں پئی بزرگاں دی موجودگی تے اوہناں دیاں دُعاواں دا قُرب نعمت اِی نہیں رحمت وی اے تے ایس نعمت تے رحمت دا کوئی متبادل اِی نہیں اے۔
ایس نعمت تے رحمت توں بغیر کوئی شخص اس دُنیائے رنگ و بو دے کسے رنگ وِچ وادھا تے کسے خوشبو وچ تبدیلی نہیں کر سکدا۔ حیاتی دیاں راہواں اُتے چنگا قدم نہیں چُک سکدا۔ راہ گیراں دے ہجوم وچ اپنی سیہان نہیں کر سکدا۔والدین یاں بزرگ اجیہے چراغ ہُندے نیں جیہناں دے بُجھن نال صرف ہنیرا اِی نہیں ہوندا ہر دکھائی دیون والی ، محسوس کیتی جاون والی تے سوچی جاون والی شے غائب ہو جاندی اے۔ بزرگاں دیاں اکھّاں جدوں بند ہو جاندیاں نیں تے اوہناں وِچ ساڈیاں اوہ تصویراں وی غائب ہو جاندیاں نیں جیہڑیاں ساڈے نالوں وی سوہنیاں ہندیاں نیں۔
والدین یاں بزرگاں دے دل تے دماغ جدوں کم کرنا چھڈ دیندے نیں تے اوہناں وچ ساڈے بہتر مستقبل دے خواب ، منصوبے تے خواہشاں وی مر مُک جاندے نیں۔ اوہناں دے وچھڑن نال ساڈا کنا کُجھ کھُس جاندا اے۔ اوہناں دیاں میّتاں نال اسیں اپنا کِنا کُجھ دفن کر دیندے آں ، ایس دا اندازہ اسیں کدے وی نہیں لا سکدے۔ اوہناں دا وچھڑنا گھاٹا ای گھاٹا اے۔واصف علی واصفؔ نے اِک تھاں تے لکھیا سی ’’پئی صرف ساہ دے ٹُٹن دا ناں ای موت نہیں اصل موت تے ایہو ای اے پئی مرن توں پِچھوں ساڈا ناں لین والا کوئی نہ ہووے۔
‘‘میں سمجھنا واں اصل وچ میں اپنے بزرگاں دے ناں نُوں روشن کرن دی کوشش نہیں کیتی۔
درحقیقت میں اپنے آپ نُوں چمکاون دی کوشش کیتی اے۔ کیوں جے میرا یقین تے ایمان اے۔ بقول کسے ’’جیہڑے لوک اپنے بزرگاں دیاں یاداں نُوں ہِک نال لائی اوہناں دے ناں چمکاندے نیں اوہ لوک آپ وی اَمر ہو جاندے نیں۔‘‘جیہناں قلم کاراں دیاں میرے تایا جی نال سنگتاں رہیاں سن۔ اوہناں دے جذبے بیانوں باہر نیں۔ بابا جی اثر انصاری اجیہے کرماں والے جی نیں جیہناں نے نور محمد نور کپور تھلوی نمبر چھپن دا سُنیا تے آکھن لگے ’’شاہ شے او پُترا ۔میرے یار دی رُوح نُوں خُوش کر دِتا اے‘‘۔ فیر مضمون لِکھ کے آپے جِیا موسیٰ شاہدرہ لاہور دستی مضمون دیون اپڑ گئے۔
مضمون اِی نہیں دیون اپڑے مینوں فون اُتے دسن لگے پئی میں بھائی نور محمد نور صاحب دے دربار تے وی حاضری بھر آیا واں (کِتھے فیض پور خورد شرق پور شریف تے کتھے بابے دی بیری براستہ ڈجکوٹ فیصل آباد) سینکڑیاں میلاں دی مسافت، نہ کوئی ، اودھر اوہناں نوں کوئی کم نہ اودھر آون جان۔ صرف پیار پریمی نور محمد نور کپور تھلوی دی آخری آرام گاہ تے چُپ چپیتے جا کے حاضری بھری تے اوتھے کسے نوں ملیاں بغیر چُپ چپیتے سدھے فیض پور خورد واپسی ۔ صرف اپنے سجن دے دربار ے حاضری مقصود سی ۔
(سلام بابا جی اثر انصاری جی تہانوں تے تہا ڈیاں محبتاں نو ں ) 1 9 ستمبر 1 9 9 7ء د ی سویر وی عام سویر وانگوں اِی سی۔
زندگی معمول دے مطابق اپنا سفر پورا کر رہی سی۔ جدوں علم و ادب دے کاروان دے سالار حضرت نور محمد نور ؔکپور تھلوی نُوں طبیعت دی خرابی پاروں نیشنل ہسپتال فیصل آباد داخل کروایا گیا۔ سویر توں دوپہر تیکر میں (راقم) اوہناں نال ہنسی مذاق تے رنگ برنگیاں گلاں راہیں ویلے دی اُداسی نُوں خوشگوار بناون وچ رُجھا ہویا ساں۔ کدی کدائیں کوئی نہ کوئی شعر اِک دُوجے نوں سناؤندے تے میری واری تے ہس کے آکھدے ۔لے وئی ہن توں کوئی سوہنا جیہا شعر سُنا تے آپاں ٹھیک ہو کے ہسپتال چوں گھر جاوئیے۔ میں اپنی اِک ادھی غزل سناون پچھوں اوہناں دا کوئی شعر چسکے واسطے سناون توں پہلاں سناؤندا(مینوں اوہناں دے بہت ساریاں نظماں تے غزلاں دے شعر ازبر نیں)۔
میں آکھیا تایا جی اِک شعر دی آمد ہوئی اے۔ ویکھو تے کیہو جیہا خیال اے۔ جدوں میں آکھدا ……لؤ جی پیش کراں تے کھِج کے آکھدا اوئے توں شعر کڈھنا ایں یاں سپ پٹاری چوں باہر کڈھنا ایں۔فیر میں جدوں اوہناں دا اِی کوئی شعر سناون لگدا تے بڑی اُچی واج وِچ ہیک لا کے آکھدے اوئے کاکا بیلیا۔ایہ تے میرا ای شعر اے۔
اوئے توں سانوں دھوکا دینا ایں۔اجہیاں ہاسے مذاق دیاں مِٹھیاں مِٹھیاں گلاں میں اوہناں دے بیڈ اُتے بیٹھا اوہناں نال کر رہیا سی جدوں کہ اوہناں دی خیر خیریت دی خبر لین آئے ہوئے ساڈے اِک نِگھے سجن رانا نوید ارشاد تے بھائی افتخار احمد ہوریں نیشنل ہسپتال دے اوسے کمرہ نمبر 21 وِچ دوجے بیڈ تے بیٹھے گلیں رُجھے ہوئے سن۔ کُجھ چِر مگروں میں اُٹھ کے باتھ رُوم چلا گیا۔
واپس آیا تے اوہ اکھاں بند کیتی پئے سن۔ میں سمجھیا پئی اوہناں دی اَکھ لگ گئی اے چلو کیہ جگانا اے؟ میں ایویں ای اوہناں نُوں دبان واسطے تھوڑا جہیا پاسا بدلیا تے اوہ بے سُدھ جیہے جاپے تے ایویں لڑھک گئے۔
میں سمجھ گیا پئی اوہناں دی ہمیش لئی اَکھ لگ گئی اے۔بھائی جان ڈاکٹر صاحب نُوں سد لیائے جیہڑا اِک ہتھ نبض تے دُوجا سکتھو سکوپ تے رکھ کے دل دی دھڑکن سُنن لگا پر نبض تے دل دوویں بند ہو چُکے سن۔ ڈاکٹر تے سوری آکھ کے چلا گیا ۔
پر ساڈیاں اکھّاں سامنے اچن چیت ہنیرا چھا گیا۔خاندان دا سرپنچ ، محفلاں دی جان، ٹھنڈیاں چھاواں ونڈن والا بزرگ ، علم و ادب دا گیانی، میرے ورگے جاہلاں نُوں علم دے نُور نال روشن کرن والا مینارۂ نُورمیرے بہشتی باپ دی تھاویں اِک واری فیر میرے سِر توں باپ ورگی ٹھنڈی چھاں ، کھوہ کے زمانے دیاں تتیاں دُھپاں وچ چھڈ کے اوتھے چلا گیا سی جتھوں کدے کوئی نہیں آیاکوئی وی تے نہیں۔ میں تے بھائی افتخار کِنی دیر تائیں اِک دُوجے نُوں کلاوے بھر کے روندے رہے ۔
اتھرو کیردے رہے فیر میں ای اوس محبتاں تے ٹھنڈیاں چھاواں ونڈدے بے جان رُکھ نوں اپنے ہتھیں سٹریچر تے لٹا کے ہسپتالوں باہر لے کے آیا ۔ اپنی ذات وِچ بوڑھ دے رُکھ دی حیثیت رکھن والے اوس شجر سایہ دار نُوں کھچدیاں صدمے نال میرے پیر من من دے ہو رہے سن۔ ایدھی ایمبولینس دی گڈی نمبر 1036جدوں گورونانک پورہ گلی نمبر 10فیصل آباد دے اوس مکان سامنے رُکی جتھے علم و ادب تے حکمت دے ایس سنگھنے رُکھ نے حیاتی دیاں چالھی بہاراں مانیاں تے اپنے پیاریاں نُوں ٹھنڈیاں چھاواں ونڈیاں سن۔گھر دے باہر کھڑے ہر اِک دیاں اکھّاں چوں اتھرو کِردے پئے سن۔
میں اپنے ای خیالاں وچ ڈُبا سوچ رہیا سی۔ 19ستمبر 1997ء دا جمعہ وی میری جھولی وچ 6اکتوبر 1996ء دے اتوار وانگوں نہ بھُلن والیاں تنہائیاں تیدُکھ پا گیا سی۔ 6اکتوبر 1996؁ء نُوں میں پدری شفقت توں محروم ہویا سی تے اَج 19ستمبر 1997؁ء نے اِک واری فیر شفقت تے پیار توں محروم کر دِتا اے ۔ مینوں رہ رہ کے خیال آ رہیا سی پئی اِک سال دے عرصے وِچ میرے دو بزرگ میتھوں وچھڑ کے دُکھاں ، غماں تے اکلاپیاں نال میرا دامن بھر گئے نیں۔
والدِ گرامی نُوں وِچھڑے اجے اِک سال وی نہیں ہویا سی پئی میرے خاندان دے بزرگاں دی آخری نشانی وی ساتھوں ہمیش لئی وچھڑ گئی۔ اِک سال دے دوران میں اپنے تایا ای نُوں نہیں۔ اپنے والد گرامی محمد گلزار خاں تے اپنی نانی امّاں نُوں وی دفنایا اے۔
ایس توں پچھلے ورہے میں اپنی اکلوتی پھوپھی دی جدائی دا صدمہ برداشت کیتا سی۔ ایہناں توں پہلاں میں اپنے تن دُوجے تایاؤں مبارک علی ، شفاعت احمد تے محمد حیات خان نوں وی اپنے ہتھیں مناں مٹی ہیٹھ دفنا چُکیا واں۔ والد بزرگوار تے تایا جی نور محمد نور کپور تھلوی اِی خاندان دے بزرگاں دی آخری نشانی سن جیہناں دا سایہ ساڈے سِراں اُتے قائم سی۔
اِک سال دے اندر اندر ساتھوں وِچھڑ کے اوہ وی جنت مقامی ہو گئے۔تایا جی نور محمد نورؔ کپور تھلوی ساریاں بھراواں چوں وڈے سن۔ میری اوہناں نال بڑی قربت رہی اے۔ ابا جی دے ہندیاں وی تے اوہناں دے چلانا کرن مگروں وی میرا اوہناں نال بہت پیار تے سنگت رہی۔لمیاں لمیاں نشستاں راہیں گھنٹیاں گلاں وِچ رُجھے رہندے۔
کدی ماحول گرم تے پلاں وِچ ٹھنڈا ہو جاندا۔ اوہ میرے بزرگ ای نہیں سن سگوں اِک ادبی دوست تے اعلیٰ پائے دے شفیق اُستاد وی سن‘ جیہناں نے مینوں ادب توں وکھ دُوجیاں نصابی کتاباں پڑھان وچ کوئی کسر نہ چھڈی ۔ اوہناں سوزِ جگر نال سانوں پڑھایا ۔ ساڈے سبق نہ یاد کرن اُتے کُڑھنا ۔ رَج کے پیار وی کیتا ۔ ڈانٹ ڈپٹ وی کیتی ۔ سوٹیاں تے فٹیاں نال رج کے ماریا وی۔ میرے نال ابرار احمد ، اشتیاق احمد تے ہور کزن وی ہُندے سن۔
اَج اوہو محبت اِی ادّھی راتیں مینوں ایہ سطراں لکھن تے مجبور کر رہی ہے ۔(اَج ایہ محبتی اکھر لکھدیاں میریاں اکھاں اوہناں دی یاد وچ ایسے لئی تے سِلیاں ہو رہیاں نیں۔)اوہ اپنی ذات وِچ اِک انجمن سن۔ جتھے بیٹھدے اوتھے اِی محفلاں لا لیندے ۔ اِک چلدی پھردی یونیورسٹی سن جیہناں توں میرے سمیت بے شمار لوک فیض یاب ہوئے۔ پرھیا دے پردھان سن۔ جس محفل یاں اکٹھ وچ بیٹھ جاندے لوکاں دی توجہ اپنے وَل کروالین دا فن اوہناں نُوں آؤندا سی۔ اوہناں نے بڑی بھرپور تے کامیاب حیاتی لنگھائی اے۔
جوانی وِچ پینٹ شرٹ تے اچکن یاں کوٹ پتلون اِی پہندے رہے۔ بڑھاپے وچ وی ایہ شوق زور مار لیندا سی۔ایہناں کول سٹھ دی دہائی وچ اپنی ذاتی موٹر کار سی۔ بڑھاپے وچ عام طور تے شلوار قمیض تے دھوتی پہنن لگ پئے سن۔ ایہناں دی اولاد اﷲ دے فضل نال پڑھی لکھی تے اعلیٰ عہدیاں اُتے فائز اے۔ایہناں دے پُتراں نے اپنے والد صاحب دی یاد وِچ اپنے آبائی پِنڈ وچ اوہناں دی یاد تے محبت وِچ ’’جامع مسجد نورِ مدینہ ‘‘ بنوا دِتی اے جیہڑی اوہناں دی بخشش تے مغفرت دا باعث بن رہی اے۔تایا جی اپنے آل پروار توں خوش گئے نیں۔
بچیاں دی چنگی تربیت تے بیوی دی فرمانبرداری تے اوہ ہمیش مان تے رب سچے دا شکر کر دے رہندے سن۔ اوہناں دی اِک (غیر مطبوعہ) نظم وِچ ایس شکرانے دا اظہار ویکھیا جا سکدا اے۔جِیون اکرمؔ، اسلمؔ، افتیؔ نال اوناں دیاں رنّاںمیرے لئی سب اِکّو جہے نیں میں کیوں پاواں بنّاںدُدھ جلیبیاں میں نہیں منگدا ، نہ چُوری دا چھنّاںعزت نال جے دیوو پُترو مینوں ٹُکڑا کھنّاںطاہرہؔ ، عابدہؔ دھیاں لئی میں خواب وڈے سی ویکھےپر ایہ خبر نہیں سی مینوں کیہ لکھیا وِچ لیکھےجدوں مراں تے تُسیں نہ روناں دھیو لمّی ہیکےاپنے گھر دیاں خوشیاں ویکھو سدا نہ رہندے پیکےبیوی میری رہی ہمیشہ وِچ فرمانبرداریکوئی شکیت نہ اُس توں مینوں اوہ اِک چنگی ناریحُکم سدا اُس منّیا میرا ، ہو ہو صدقے واریصحت خُدا اُس تائیں بخشے دُور کرے بیماریآہ۔
عِلم وا دب دی ایہ قندیل19ستمبر 1997؁ء نُوں جمعۃ المبارک دی نماز ویلے 80ورہیاں وچ ہمیش ہمیش لئی بُجھ گئی۔ اِنج علم و ادب دے آسمان اُتے نورانی کرناں ونڈدا سورج ہمیش لئی غروب ہو گیا۔ گُلستانِ علم و ادب دا مہکدا ہویا پھُل سدا لئی مُرجھا گیا۔ اوہناں دیاں محبتاں تے زندہ جاوید کارنامیاں پاروں اوہناں دی لو ہمیش لئی دِلاں اُتے حکمرانی کردی رہوے گی۔ (خُدا رحمت کنّد ایں عاشقانِ پاک طینت را۔۔)اوہناں دی قبر دے کتبے اُتے اوہناں دا اپنا اِی شعر وِچھڑن والے دی یاد دا نوحہ بیان کردا پیا اے۔

چن جہیاں صُورتاں نُوں مٹی نے لُکا لیاجِت دی اے موت جہنے ساریاں نُوں ڈھا لیاکیہڑا سی اوہ بیلی جیہنے اوہناں نُوں بُلا لیاچن جہیاں صُورتاں نُوں مٹی نے لُکا لیاجویں ہر علاقے تے ہر خطے دی آب و ہوا‘ فصلاں‘ پَھلاں‘ پُھلا ں تے بوٹیاں اچ فرق ہوندا اے۔
انجے آر ہر علاقے تے ہر خطے دے لوکاں دے مزاج تے طور طریقیاں دے وی وکھرے وکھرے رنگ روپ ہوندے نیں۔ کپور تھلہ چڑھدے پنجاب چ ہک نویکلے انگ‘ رنگ‘ ڈھنگ تے مزاج والی ریاست آہی۔ اوتھوں دے وسنیکاں دی رہتل بہتل‘ طور طریقے تے سوچ فکر دی پچھان وی نویکلی آہی۔ کپور تھلہ دی پہلوانی دے چرچے وی دور دور تائیں سنائی دیندے سن۔
پہلوان مزاج کھلے تے بہادر دل دا مالک ہوندا اے۔ بہادر بندہ ہمیشہ سچی تے کھری گل کرن دا عادی ہوندا اے۔ نواباں تے پہلواناں دی دھرتی کپور تھلہ اچ اکھ کھولن والیا ں شخصیات وچوں ہک دا ناں نور محمد اے۔ ریاست کپور تھلہ دے علاقے نورپور راجپوتاں اِچ چوہدری محمد بخش راجپوت دے گھر1917ء نوں پیدا ہوون والے نور محمد نے تریہہ سال اس دھرتی دا پانی پیتا‘ ہوا خوری کیتی تے اوتھوں دی رہتل بہتل وچ وقت گذاریا۔
پنجاب دی ونڈ مگروں راجپوتاں دا ایہ جوان پنجاب دے سورمیاں دی جوہ (رچنا دوآبہ) اچ آباد ہو گیا۔ احمدخان کھرل‘ سوجا بلوچ تے بھگت سنگھ ورگے سورمیاں دے دو آبے اچ رہ رہ کے چوہدری نور محمد ہوراں دے من اچ پیدا ہوون والے سچیار بوٹے نوں پروان چڑھن دا بھرواں موقع ملیا۔ اوہناں دے اندر دے شاعر نے اٹھتالی ورھے بعد شعور دا الفا پایا۔
کنیں حق دیاں مندراں پائیاں تے سچ دی ونجھلی وجانا شروع کر دتی۔ اوہناں سچ دی ونجھلی وجانا شروع کیتی تاں اوہناں دی پچھان ای بدل گئی ہن اوہ چوہدری نور محمد دی بجائے نور محمد نورؔ کپور تھلوی دے ناں توں مشہور ہوئے۔ایہ حقی‘ سچی تے پکی گل اے جے سچے تے کھرے بندے توں اڈ کسے بندے توں وی سچ پچا نہیں ہوندا۔ سچ ہر کسے نوں مچ لگدا اے پر سچا بندہ اجیہے سچ توں چس لیندا اے۔ سچی گل اے جے نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں دی کتاب ’’کلیات نور‘‘ اچ موجود بھرویں سچ نوں پڑھ کے چس آندی اے۔’
’کلیات نور‘‘ دے مڈھ اچ اللہ سائیں دیاں شاناں بیان کیتیاں گئیاں نیں۔ دنیا دے ساریاں سچیاراں تے نیک بندیاں وانگن نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں دا ایہو یقین اے جے۔
ہر ہر پاسے شان خدا دی اپنا رنگ وکھاوے اُس دے مظہر سجے کھبے خود اوہ نظر نہ آوے جے کوئی آکھے راز خدا دا کھول لواں گا سارا عقلوں فکروں خالی ہوسی اوہ عاجز بے چارا اللہ رب العالمین نوں سچ تے سچا منن والیاں لئی ضروری اے جے اوہ اللہ سائیں دے فرماناں نوں وی سچ منن۔ اللہ سائیں دے فرماناں دا مجموعہ قرآن مجید دی صورت اچ اساڈے ساہنویں موجود اے‘ جیہدے بارے اللہ سائیں دا فرمان اے، جے ایہ اجیہی سچی کتاب اے جیہدے وچ ککھ وی شک نہیں کیتا جا سکدا۔ اپنی اسے لاریب کتاب اچ اللہ سائیں اپنے محبوب سرکار دو عالمﷺ ہوراں نوں مخاطب کر کے فرماندے نیں۔
اے حبیبﷺ آپ نوں پیدا نہ کریندا تاں کائی شے وی پیدا نہ کریندا۔اے حبیبؐ اساں تہاڈا ذکر بلند کر دتا اے۔نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں اندر وی ذکر حبیب کبریاؐ دی اہمیت تے وڈیائی دا بھرواںاحساس پیدا ہویا۔ ایسے لئی اوہ کہندے نیں:۔سوہنیاں سوہنیاں‘ مٹھیاں مٹھیاں بھاگاں بھریاں پیار دیاںآؤ رل کے گلا ں کرئیے اج مدنی سرکار دیاںنور محمد نور کپور تھلوی ہوریں نہ صرف قرآن مجید دا مطالعہ کریندے بلکہ اوہ قرآن مجید دے مضموناں تے فرماناں اُتے غور وی کریندے سن۔
ایس کر کے قرآن مجید دا ایہ فرمان اوہناں دے دل تے دماغ اتے نقش ہو گیا جے۔میں وی تے میرے فرشتے وی نبی پاکﷺ اُتے درود بھیجدے آں۔ اے ایمان والیو تسیں وی تے سلام بھیجو۔نور محمد کپور تھلوی ہوراں نوں ایہ وی یقین ہا جے ایمان قائم رکھن کیتے سرکار دو عالمؐ مدنی ماہی ہوراں تے درود تے سلام بھیجنا ضروری تے لازمی اے۔
ایہو بخشش دا وسیلہ اے۔ ایسے کارن اوہ کہندے نیں۔جیہڑے پڑھے دُرود نبی تے اوہو بخشیا جاندا اےساریاں معاف خطاواں ہوون عاصی اوگنہار دیاںپڑھو درود محمدؐ اُتے جیہڑے ایتھے حاضر نیںستڑے بھاگ جگا لو اپنے رحمتاں واجاں مار دیاں288 صفحیاں دی چھپن آلی کتاب ’’کلیات نور‘‘ اچ نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں دی شخصیت تے فن بارے نثری لکھتاں وی شامل کیتیاں گئیاں نیں۔
252 صفحیاں تے موجود کلام دا مڈھ حمداں توں لایا گیا اے۔ جیہدے بعد نعتاں شامل کیتیاں گئیاں نیں تے کجھ منقبتاں وی۔ ایہناں توں علاوہ کافیاں‘ نظماں‘ دوہڑے‘ چوبرگے‘ پھٹکل تے غزلاں دے روپ اچ وی ون سونا بھرواں تے من موہنا کلام شامل کیتا گیا اے۔نور محمد نورؔ کپور تھلوی ہوراں اپنی شاعری دے باغ دا مڈھ سیانی عمر اچ لایا۔ ذہن تے سوچ پختہ‘ ارادے مضبوط تے نظر دور اندیش ہو چکی آہی۔
ایہو سبب اے جے اوہناں اپنی شاعری دے باغ اچ ون سونے بوٹے لائے‘ درخت لگائے تے کئی ونکاں دے پھل کھڑائے۔ ہر پھل دی خوشبو وکھری‘ رنگ وکھرا‘ شکل و صورت وکھری‘ اوہدی بنتر وکھری تے قد کاٹھ وکھرا۔اس باغ اچ معاشرتی گلاب وی نظر آندے نیں تے وسیب دے گینڈے وی۔اخلاق دے چنبے وی نیں تے سماج دے موتیے وی۔ذکری فکری رات دی رانی وی اے‘ ثقافت دے انب تے مالٹے وی‘ تہذیب دیاں گھنیاں بوہڑیں وی نیں تے محبت دیاں ٹاہلیاں تے پیلیاں وی۔
نور محمد نورؔ کپور تھلوی ہوراں دے ایسے شعری باغ اچوں ظلم دیاںگرجھاں‘ جبر دے شکریاں‘ کوڑ دیاں کاواں‘ رشوت دے طوطیاں‘ بے انصافی دے اُلوواں‘ بے ایمانی دیاں گدڑاں‘ معاشی بگھیاڑاں تے تفرقہ بازی دیاں لگڑ بگڑاں نوں دور بھجاون والیاں زور دار آوازاں وی سنائی دیندیاں نیں۔ایہناں زور دار آوازاں نوں نظماں آکھیا جاندا اے۔ جس معاشرے تے وسیب دا مونہ زوال دی سمت ہو جاوے۔
اوہنوں ایہو جہیاں آوازاں چنگیاں نہیں لگدیاں سگوں ایس معاشرے دے عوام ادب دے معنی ای بدل دیندے نیں۔ اوہ لب و رخسار‘ جام و صبو‘ زلف و پیچ‘ خلوت خانہ‘ میخانہ تے عیش و عشرت والی شاعری نوں ای ادب سمجھن لگ جاندے نیں۔ اس گل دا رونا نور محمد نورؔ کپور تھلوی ہوریں اپنی نظم’’ساڈا شاعر‘‘ اچ کریندے نیں۔
اوہناں اس نظم دا مڈھ انج بدھا اے۔خدا جانے ایہ سارے کیوں اساڈے آگئے حصےگل و بلبل دے جھگڑے عاشق و معشوق دے قصےلفظ ادب تن حرفاں(ا+د+ب) والا لفظ اے۔ ایہ تنوں حرف اک اک لفظ دی نمائندگی کریندے نیں۔ ا=انسان‘ د=دوستی‘ ب=بات، مطلب ایہ جے انسان دوستی دی بات نوں ای ادب آکھیا جاندا اے۔ انسان دیاں خوشیاں غمیاں تے اوہدے دکھاںدرداں دی بات نوں شعراں اچ پروون یا نثر اچ سجاون دا ناں ای ادب اے۔ نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں دیاں نظماں انسان دوستی دیاں بھرویاں عکاس نیں۔ انسان دوستی علم وی اتے ادب وی۔ جد کہ انسان دشمنی جاہلیت اے۔ اس حقیقت نوں مکھ رکھدیاں ہوئیاں نور محمد نور کپور تھلوی ہوری اپنی نظم ’’لکھاری‘‘راہیں اہل قلم ساتھیاں نوں مت دیندیاں آکھدے نیں۔سیوا علم تے ادب دی جہناں کیتیرب بھلا کرسی اللہ راسیاں داعلم والے دی کرو ہمیش عزتبھاویں ہووے اوہ پت مراسیاں دانور محمد نورؔ کپور تھلوی اپنے دور اچ چوکھے پڑھے لکھے سن۔
ایہو وجہ اے جے اوہناں دی نظر دا کیمرہ عام شاعراں توں ہٹ کے فلم بناندا۔ اپنی دور اندیشی سوچ دے سہاگے نال اپنی عقل دی زمین نوں پریس وی کریندے تے پدھرا وی ایہو سبب اے۔ جے اوہناں دیاں نظماں نویکلا انگ رنگ تے ڈھنگ رکھدیاں نیں۔اوہ حال حقیقت دا پوری طرح جائزہ لیندے اس تے غور فکر کریندے تے فیر گل کریندے ایہو وجہ اے جے اوہناں دیاں گلاں وزن رکھدیاں نیں۔ پاکستان اچ رائج تعلیمی نظام توں اج ہر بندہ پریشان اے کیوں جے پاکستانی تعلیمینظام مکمل طور تے فیل ہو چکیا اے۔ بالاں نوں ماں بولی راہیں تعلیم نہیں دتی جاندی ۔ کتاباں مہنگیاں تے بے مقصد چھاپیا ں جاندیاں نیں۔ ایتھے تعلیم نوں تجارت بنا لیا گیا اے۔
ایہناں ساریاں گلاں دے باوجود نتیجہ ایہ جے ایہ تعلیمی نظام صرف طوطے تے کلرک پیدا کریندا آ رہیا اے، تعمیری کم نہ ہوون دے برابر اے۔ اج ہر بندہ اس تعلیمی نظام توں پریشان اے پر نور محمد نور کپور تھلوی کنا چر پہلے اس مسئلے تے پریشان ہوئے۔ اس سببوں اوہناں نظم ’’کوچوان‘‘ لکھی۔ اس نظم دے آخر تے لکھدے نیں:۔فائدہ کیہ پڑھائی دا جے پیٹ وی نہیں بھری داکاہدے بلے چودہ سال کشٹ ایڈا جری داجاری جے تعلیم ہووے ایتھے پیشہ وری دیجڑ توں اکھاڑ دئیے مرض بھکھ مری دیتعلیم حاصل کرن دا وڈا ذریعہ زبان ہوندی اے، جس بندے دی جیہڑی زبان ہووے‘ اوہنوں تعلیم اسے زبان راہیںدتی جاوے تاں اوہ بندہ کجھ علم حاصل کر سکدا اے ورنہ اوہ تعلیم تاں حاصل نہیں کر سکدا۔
پڑھنا لکھنا جان سکدا اے‘ ایسے گلوںسیانے آکھدے نیں ہر پڑھیا لکھیا تعلیم یافتہ نہیں ہوندا۔ انجے آر ایہ وی حقیقت اے جے ہر ڈگری یافتہ تعلیم یافتہ نہیں ہوندا تے ہر تعلیم یافتہ ڈگری یافتہ نہیں ہوندا۔جے مادری زبان توں علاوہ کوئی ہور زبان علم حاصل کرن اچ معاونت کریندی تاں اج چین‘ جاپان‘ اٹلی‘ جرمنی تے فرانس ورگے ملک پسماندگی دی چکی اچ پس رہے ہوندے۔ اللہ تعالیٰ وی لوکاں وچ لوکائی زباناں دی بجائے ہور زباناں اچ کتاباں نازل فرماندا۔ اللہ سائیں دا قرآن پاک اچ فرمان اے جے اساں اج تائیں کوئی نبی رسول یا پیغمبر اجہیا نہیں بھیجیا جیہڑا لوکاں اچ پرچار غیر زباناں وچ کریندا ہووے۔نور محمد نور کپور تھلوی اس حقیقت توں چنگی طرح جانو سن۔ ایسے کارن تاں اوہناں اپنی نظم’’ماں بولی‘‘ راہیں لوکاں نوں سمجھاون دا انج کرکے ترلا ماریا اے۔ماں بولی جے بھل جاواں گےککھاں وانگوں رُل جاواں گےانجے آر اوہ اپنی نظم’’سید وارث شاہ دے حضور‘‘ اچ فرماندے نیں۔
تیری مٹھڑی سرل زبان اتے سبھ بولیاں کراں قربان وارثرچنا ہیر دی نے سانوں بخشیا اے وچ پرتھمی اُچا مکان وارثغفلت وچ ہے پئی سرکار ساڈی جہنے کیتا نہ پورا سامان وارثبالاں تائیں پنجابی چ ملے سکھیا علم ہو جائے بہت آسان وارثعرض کراں پنجاب دے عالماں نوں جیہڑے بولدے ایہ زبان وارثنویں نسل جے بھل گئی مات بھاشا پورا کرو گا کون نقصان وارث1857ء توں شروع ہوون والی جنگ آزادی پنجاب دے سکھ تے مسلمان رل کے لڑدے رہے جیہدی اک سزا تاں پنجابیاں نوں ایہ دتی گئی جے پنجابی زبان نوں تعلیمی اداریاں توں دور کر دتا گیا۔ انگریز نے پنجابیاں نوں دوجی وڈی سزا دیون لئی اپنے راکھویں لوکاں راہیں مسلماناں تے سکھاں وچ جھگڑے تے فساد پوا دتے۔ نتیجہ ایہ نکلیا جے 1947ء وچ نہ صرف پنجاب نوں دو ٹوٹے کر دتا گیا سگوں پنجابیاں نوں پنجابیاں نال انج کر کے لڑوایا گیا جے پنجاب دی تاریخ دے مونہہ تے انج دی کالک لگی جیہری کدی دھو نہیں ہونی۔ پنجابی پنجابیاں دے وَیری ہو گئے۔
گلیاں‘ سڑکاں تے بازاراں وچ پنجابی پنجابیاں دے لہو نال نہاندے رہے۔ بھراواں دے ساہویں بھیناں تے پتراں دے ساہویں ماواں دیاں عزتاں لٹیاں گئیاں۔ ماواں دے ساہویں اوہناں دے بالاں نوں قتل کر کے نیزیاں تے ٹنگیا گیا۔ انج دے درد ناک تے دل ہلا دیون والے منظر ویکھ کے لوکاں دے دن دے چین تے راتاں دے آرام سولی تے ٹنگی گئے۔ ایہو جہیاں نظاریاں نور محمد نور ؔکپور تھلوی ہوراں نوں وی سکھ دا ساہ نہ لین دتا۔ اوہناں نوں وی قلم چلانا پیا۔ اوہ کہندے نیں۔
بھڑکے سی دیوے جنگ دےتھاں تھاں تے بھانبڑ اگ دےدشمن نے تیغاں کھچیاںسڑکاں تے لاشاں وِچھیاںماواں نوں غنڈے لے گئےآساں دے کوٹھے ڈھہہ گئےایہ کس طرح دا کھیل سیمقتل بنی ہوئی ریل سیلے کے اَجل توں پرچیاںسینے چ کھبیاں برچھیاںمعصوم بچے ولکدےپھردے لہو وچ تلکدےخوشیاں سی ہندوستان وچسی جشن پاکستان وچپنجاب اندر سوگ سیجاناں نوں لگیا روگ سیہنجواں نال بھجے نین سیکئیاں نے پائے وین سینور محمد نور کپور تھلوی چونکہ انگریزی فوج اچ ملازمت کریندے رہے۔
اس کارن اوہ انگریزی سوچ نوں سمجھدے سن۔ اوہناں نوں اس گل تے پکا یقین ہا جے اسلام تے اسلامی ملکاں دی دشمنی یہودی تے نصاریٰ اپنا فرض عینسمجھدے نیں۔ اوہ اس توں باز نہیں رہ سکدے اسلامی سوچ تے فکر دے علمبردار ہوون دی وجہ توں نور محمد نور کپور تھلوی ہوراں انگریزاں دی سوچ بارے وی نظم’’مسلمان تے فرنگی‘‘ لکھی جیہدے راہیں اوہ دسدے نیں جے:۔بھر جھولی اپنی عیباں نال بن مارو بدل گجے نیںکیوں روس امریکہ رل مل کے دنیا نوں ساڑن لگے نیںدھرتی نوں گھیرا گھتن لئی کجھ کھبے نیں کجھ سجے نیںکرتوتاں کالیاں کردے نیں پر رنگ دوہاں دے بگے نیںپاکستان تے اسلام دے دشمن پاکستان اچ ون ون دے فتنے کھڑے کردے رہندے نیں۔ جہناں وچوں سدا بہار فتنہ مذہبی فرقہ بازی اے۔ جیہدی وجہ توں عالم اسلام ہمیشہ ہمیشہ لئی کمزور ہو گیا اے۔
دائرہ اسلام دے وچ رہ کے دنیا تے راج کرن والے جدوں اسلام نوں چھڈ کے فرقے فرقے ہوئے تاں ساری دنیا دے لترائیں بن گئے۔ اسلام دشمناں دے اشاریاں تے مذہبی ٹھیکیداراں نے مسجداں نوں وی اللہ دا گھر نہ رہن دتا۔ اوہناں ظالماں مسیتاں نوں وکھرے وکھرے فرقیاں دی ملکیت بنا لیا۔ نور محمد نور کپور تھلوی نوں اس گل دا پک ہا جے اللہ سائیں فرقہ بندی دی لعنت اچ پئے جاون توں بار بار منع فرماندا اے۔ اللہ سائیں ولوں ان گنت واری منع کرن تے دوزخ دے عذاب توں ڈراون دے باوجود مولوی ذرا وی خوف نہیں کھاندے۔
مولوی تے ملوانیاں دے اس روئیے نوں ویکھ کے نور محمد نور کپور تھلوی وج گج کے کہندے نیں:۔واعظا اُلٹیاں سدھیاں دس نہ توںمینوں رہن دے دین اسلام اتےفتنے نت توں نویں جگاونا ایںنبی پاک دے دین دے نام اتےمسلم کہن جو اپنے آپ تائیںواقف کار اوہ گل تمام دے نیںنور محمدا اوہناں دی شان وکھریعاشق جیہڑے محمد دے نام دے نیںنور محمد نور کپور تھلوی ہوراں دی سوچ اسلامی اے۔ مذہبی نہیں۔ اوہ اسلام دے مکمل ضابطہ حیات تے قرآن مجید دے احکامات اتے یقین رکھدے سن تاں ای تے اوہناں لوکاں نوں ایہ مت دتی۔
رہ بچ کے اوس نمازی توںملاں‘ مولانا‘ نمازی توںجیہڑا ڈرے نہ فرقہ بازی توںکہو لا الہ الا اللہمذہبی راہنماواں لوکاں نوں فرقہ بازی دے انھے کھوہ اچ انج دا سٹیا اے ،جے لوکاں نوں اسلام دے فرائض تے حدود دا اکا ای علم کوئی نہیں۔لوک اس بات ول توجہ ای نہیں کر سکدے جے ایمان لیاون دا طور طریقہ کیہ اے؟قرآن مجید دے اتے ایمان لیاون صرف ایہو سمجھیا جاندا اے جے اس دی عربی عبارت پڑھ لئی جاوے تے ایہنوں چم کے رکھ دتا جاوے۔ایمان‘ فرائض تے حدود توں بے خبری دی وجہ توں لوکاں اچ نیکی بدی دی تمیز ای ختم ہو چکی اے۔
پاکستانی معاشرہ برائیاں تے بریاں رسماں نال بھر چکیا اے۔ نور محمد نور کپور تھلوی ہوریں ایہناں معاسرتی برائیاں دے عذاباں توں بہوں پریشان ہوندے‘ جیہدا اظہار اوہناں اپنیاں کئی ساریاں نظماں راہیں کیتا۔ معاشرے دے ظلمی ورتارے دے حوالے نال اوہناں دی نظم’’تقدیر‘‘ پڑھ کے ہر صاحب ایمان دا دل چیکاں ماردا اے۔ اسے طرح معاشرے اچ کھلرے رشوت ورگے عذاب اتے وی اوہناں دا دل تڑفدا اے۔
اس حوالے نال اوہ لکھدے نیں:۔رشوت نوں روکن لئی حاکم ہن سو تدبیراں کردے نیںمُلاں پئے وعظ سناندے نیں لیڈر تقریراں کردے نیںکئی اپنے کم حکومت وی پئی رشوت نال چلاندی اےدے دے رشوت اخباراں نوں اپنی تعریف کراندی اےتکڑے نوں لینا شوریٰ وچ کیہ ایہ سیاسی وڈھی نہیںڈر آوے جیہدے بھوکن توں ایہ مونہ اوہدے وچ ہڈی نہیںپاکستان نوں آزاد کرن دا اعلان تاں ہو گیا۔
قتلامیاں توں بعد ملک وکھرا کردتا گیاپر پاکستان اچ آزادی والی کوئی وی نشانی اج توڑی نظر نہیں آ سکی۔ اس بارے وی نور محمد نور اپنے دکھ دا اظہار انج کر کے کردے نیں۔
آزادی دی لو نہیں ہوئیاجے غلامی دھو نہیں ہوئیگھپ انھیرا لمیاں راتاںکاہدیاں عیداں تے شب راتاںنور محمد نور کپور تھلوی دے شعور دیاں اکھاں ویکھ رہیاں سن۔ جے انگریز نے سانوں آزاد نہیں کیتاسگوں آزادی ظاہر کرن کیتے اوہنے اپنی کرسی بدلی اے۔ آپ سمندروں پار جا بیٹھا تے پاکستان دیاں وڈیاں کرسیاں اتے ضمیروں خالی اپنے چیلے چاٹے بٹھا دتے جیہڑے اوہناں دے اشاریاں تے کم کردے چلے آ رہے نیں۔
ایس حقیقت اتوں پردہ ہٹاندیاں نور محمد نور کپور تھلوی لکھدے نیں:ایتھے اولھے بہہ کے مار دے وچ ہک دے سجن تیرایتھے پت ماواں دیاں چادراں پھڑ کردے لیرو لیرایتھے بندے بھکھے مر گئے ایتھے کتیاں کھاہدی کھیرایتھے بھائی سکے بھائی دا پھڑ سینہ دیندا چیرایتھے گنگے کرن قوالیاں ایتھے بولے سن دے ہیرایتھے انھے مارن سینتاں ایتھے گنجے کڈھن چیرایتھے چور اچکے دھاڑوی اج ہوئے پھرن امیرنور محمد نور کپور تھلوی اپنے عقل شعور دے کیمرے دی اکھ معاشرے دے ہر ہر پکھ تے ٹکا ٹکا کے رکھدے سن۔ اپنے معاشرے وچوں اوہناں دے دماغ نے جیہڑیاں تصویراں لئیاں۔ اوہناں نوں اپنے دبنگ قلم نال نظماں دے روپ اچ ڈھالیا۔ معاشرے دے وکھو وکھ ب ورتارے اوہناں اپنیاں وکھو وکھ نظماں اچ چنگے ڈھب نال سجا ٹھہا کے اوہناں دے عکس موثر انداز وچ عوام ساہنویں پیش کیتے:۔